Навальніца

30 чэрвеня гарматы сапежынскай дывізіі пачалі абстрэл Менска. Гарнізона ў крэпасці было мала, і гарматы прыстрэліліся да брам і гарадскога вала, каб іх не аднаўлялі. Два наступныя дні артылерыя працягвала сваю працу, і 3 ліпеня 1660 года харугва палкоўніка Вараньковіча па прабітым у варотах праёме ўвайшла ў горад. Рускія салдаты здаліся, але з пяцісот двароў чатырыста былі спалены, і гэта вызначыла сумны лёс стральцоў. Ваяводскі Менск быў другім горадам, вызваленым ад шасцігадовага захопу рускімі, у шэрагах дывізіі панавала весялосць, і дзякуючы гэтай весялосці харугва Вараньковіча, якая першая ўступіла ў горад, атрымала двухмесячны адпачынак.

Дарысіўшы да сваіх месцаў у Ігуменскай воласці, два дзесяткі шляхцічаў і драбаў рассыпаліся па лясных і балотных прасёлках -- кожны спяшаўся на свой двор. Дачакаўся павароту на родныя Дымы і паручык Юры Матулевіч; тут, на раздарожжы, развітаўся ён з прыяцелямі, якім трэба было ехаць далей, і забыў аб іх, радуючыся блізкай ужо сустрэчы з бацькам, якога пяць гадоў не бачыў.

Да Юрася ехаў пагасцяваць Стась Рэшка -- даўні, з гадоў вучэння ў Полацкім калегіюме, але цалкам безграшовы прыяцель, прывязаны да Юр'я і прызнаннем за ўдзел. Наводдаль шляхцічаў ішлі пры клуначных канях тры драбы -- усе мясцовыя.

Дзень быў душны, з поўдня збіралася навальніца -- і сабралася. Чорныя хмары, загасіўшы святло, пачалі туліцца да зямлі; лес і трава замерлі ў пакорнасці перад немінучым пабіццем. Ужо паветра здрыганулася, рэдка стукнулі кроплі, згусцеў змрок. Да Дымоў заставалася пяць вёрст. Было ясна, што навальніцу не абагнаць, і, убачыўшы наперадзе капліцу, Юры вырашыў атуліцца пад святой страхой. Аднак набожнага Стася Рэшку нешта ў капліцы збянтэжыла; ён хутка вышукаў што -- дзверы былі сарваныя, усярэдзіне ляжала сьмецьце, адсутнічаў на ёй крыж, толькі абломак яго бадліва тырчэў пасярэдзіне канька. Пазней, калі дзень прыезду ў Дымы ўсплываў у памяці сваімі напамінамі, Юры мучыўся, што не паверыў словам прыяцеля: "Крыж нячысцікі зламалі", а наадварот, з усмешкай сказаў спешыцца. Ды і чаго было палохацца, калі столькі набачыліся за пяць гадоў спаленых касцёлаў, абадраных грэка-уніяцкіх цэркваў, столькі пабітага ў гэтых касцёлах народу, ды і самі не адзін раз у цэрквах, як у карчме, начавалі, ужо і забыліся, што апроч людзей ёсць нячысцікі. Бо не нячысцікі абразы палілі, на алтарах шаблямі шыі секлі. Або ў гэтую капліцу нячысцікі дзверы выбілі, крыж зламалі і панеслі распяцце ў руку вышынёй? Не, відаць, абакралі капліцу казакі або рускія…

Ледзь занеслі ў капліцу мяшкі і сёдлы, як наўскасяк неба ўспыхнуў агністы глыбокі пісяг -- нібы ўрэзалася ў брушыну цемры і рассекла яе да крыві нябачная шабля. Трэск разбурэння пачуўся ў хмарах, аслепленую цішыню разарваў гром, і струмені грукнулі ў дарогу, траву, капліцу.

Юры, Стась і салдаты перахрысціліся і хрысціліся кожны раз, калі ўспыхвала грознае святло і адказвала яму рыкамі чорная бездань неба. Раптам на другім баку насупраць каплічкі ў суцэльнай плыні вады выявілася чалавечая фігура. Юрася ахапіла здзіўленне: ён глядзеў у той бок, але там было пуста, і раптам узнік мінак, нібы выскачыў з непрыкметнай за дажджом ямы. Юры з цікаўнасцю чакаў дзіўна ўзьніклага падарожніка. Аказалася, што гэта баба, пакрытая вялікай сіняй хусткай. Яна ступіла пад падстрэшак, кіўком галавы прывіталася і прыціснулася спіной да зруба. Нядоўга так пастаяўшы, баба зняла выкруціць хустку -- Юры адразу пазнаў шаптуху Эўку. Чорныя яе валасы крылом ляжалі на кашулі, а мокрая кашуля цесна абляпіла цела, выявіўшы дужыя грудзі, і насычаная вадой чырвона-сіняя спадніца шчыльна ляжала на сцёгнах. Потым Юр'ю падавалася, што прыход Эўкі яго ніколькі не здзівіў, нават даставіў нейкую радасць, узгадаліся нават простыя думкі той хвіліны: не было нас тут, пад шабляй і куляй хадзілі, шмат хто ў магілу сыйшлі, а ў родных Дымах усё трывала -- вось Эўка блукае па сваіх сцежках, як пяць гадоў назад блукала, і ўсё яна такая жа спраўная, нібы тут час на адным дні спыніўся.

Салдаты таксама пазналі шаптуху, і хтосьці прастадушна выклікнуў: "Эўка!", уклаўшы ў слова радасць, што нарэшце ўбачыўся на радзіме знаёмы твар, і нейкую непрыязнасць, што першы сустрэчны мясцовы чалавек -- шаптуха, а, можа быць, вядзьмарка.

- Во, Пярун лупіць! -- адклікаўся таварыш.

Стась Рэшка пытальна паглядзеў на драбаў, адразу ўсе прысунуліся да яго і зашапталі: "Ведзьма! Ведзьма!" Пан Стась, натхніўшыся крыжом, вызірнуў з капліцы. Матулевіча гэты небяспечны погляд прыяцеля развесяліў. Паклаўшы руку на гарду шаблі, ён, усміхаючыся, разглядаў твар Эўкі. Яму стала не па душы, што салдаты торкаюць Эўку крыўдным словам; ён грозна пакрывіўся на іх -- яны, не зразумеўшы прычыны, але зразумеўшы наказ маўчаць, адсунуліся ў глыб капліцы. Стась Рэшка адкрыў рот і, як звычайна ў моцным хваляванні, глынаў паветра, не ў сілах выгнаць з гартані першае слова.

- Што? -- дапамог яму Юры.

- Л-л-л-лепш, -- здужаў нарэшце заіканне пан Стась, -- яе прагнаць! П-п-ан бог не любіць!

- І яна чалавек! -- запярэчыў Юры. Стась Рэшка хай хвалюецца, яму належыць, у ксяндзы ў дзяцінстве марыў, толькі не пашэнціла -- акадэмія адмовіла па заіканьні, ды і дзе тая акадэмія -- шэсць гадоў як няма яе. А калі і мае рацыю Стась Рэшка, дык ўсё роўна яго, пана Юр'я, бог абароніць -- шмат карысных спраў ён для радзімы зрабіў. Хай іншыя баяцца, на кім ёсць грэх, на ім граху няма. І ў запале перад таварышам Юры ступіў з каплічкі пад падстрэшак:

- Эўка, скажы, будзе мне бяда?

Шаптуха павярнула да яго твар. Нешта дужа знаёмае ўбачылася Юр'ю ў яе твары, і дзіўнае жаданьне стукнула на імгненне ў сэрца -- пагладзіць мокрыя валасы, ласкава, жаласліва дакрануцца вуснамі да бледнай шчакі. Яго і кінула да Эўкі, нібы хтосьці падштурхнуў у спіну сяброўскай рукой. Але кароткае імгненьне доўжылася гэтае насланнё. Шэрыя вялікія вочы Эўкі павузіліся, погляд напружыўся -- Юры адчуў моц гэтага позірку і ўдарыла ў сэрца прыкрасць за спакуслівае пытанне, -- але Эўка ўжо адказвала:

- Калі сам, пан, не наклічаш, не будзе!

- Сам?! -- здзівіўся Юры.

- Сам! -- паўтарыла шаптуха і раптам ступіла з падстрэшка ў лівень і знікла за вуглом капліцы.

Хутка навальніца перамясцілася пад Бакшту. Юры, Стась і салдаты рушылі ў дарогу. Сэрца ў Юрася зашчымела журботнасцю -- усё ён тут ведаў: і бярозу, на якой гушкаўся, і гэтую хвою, з пяццю вяршынямі, і стары дуб, і алешнік на беразе ручая, пад якім раслі чырвоныя парэчкі. Вось адкрылася іх вёска і двор бацькі, загароджаны частаколам і брамай. Калі яны ехалі па вуліцы, Юры налічыў восем пустых двароў, гаспадары якіх, пэўна, былі забітыя або ўзятыя ў палон стральцамі. Але і з жылых хат ня выйшаў ніхто, каб прывітацца, -- можа быць, яго не пазналі.

Шляхецкія абгаворы

Назаўтра адзначалі доўгачаканую сустрэчу; заехалі з дзесятак суседзяў, якія перажылі па літасьці божай утрапёнасьць казацкага і маскоўскага разгулу. У мінулым утрая больш з'язджалася; знаходзіўся б тады блізка непрыяцель, то мог вырашыць, што ўсё ігуменскае рушэнне п'е ў Матулевічаў страменную перад выхадам у паход. А зараз што? -- на жаль, рэдкая душа ацалела: пана Залесю казакі забілі, Шэпурку і Лаевіча рускія забілі, Вярыгу яго ж мужыкі пранесьлі на вілах ад варот пад могілкавыя бярозы, пан Руцевіч пусціўся на Жмудзь, каб схавацца, і па дарозе, абкрадзены, з голаду акалеў, Трызна ў войску загінуў пад Полацкам, Балевіча пад Менскам забілі... Так, жылі, шмат было выпіта з імі добрай гарэлкі -- а вось і цень іх цяжка выклікаць з шчыльных адышоўшых шэрагаў. Ды і ўсе, якія сядзелі за сталом, нацярпеліся ліха, нават бацька, як зразумеў Юры з кароткага аповяду, месяц карміў крывёй камароў на балотных выспах, пакуль загон Дзяніса Мурашкі абсякаў сякерамі шляхецкія прозвішчы.

Але выпілі, забыліся мінулыя страхі, удаласць ажыла ў сэрцах, пачалося неабходнае выхвальства. Юры і Стась, як непасрэдныя ўдзельнікі бітвы пад Палонкай і ўзяцця Менску, абязаваны сагрэць душу шляхецкай грамады аповядамі пра ўдачы нашых харугваў. Не чакаючы запрашэнняў, Юры пусціўся ў пераказ знакамітай бітвы. Гетман Павел Сапега вырашыў узяць абозы Хаванскага, і аддаў загад рухацца да Ляховіч, куды сцягваліся ў адзінае цела харугвы. Перакрыўшы шлях князю Хаванскаму, войска стала ў поле. Дзве харугвы крылатых гусар і наш полк, на чале з Вараньковічам, былі вызначаныя ў запас і схаваныя ў лесе. Руская пяхота набліжалася на нашу пяхоту…

Пан Адам паклаў нож, і ўсе астатнія паклалі нажы, каб не прапусціць ні слова.

- Стукнулі стрэльбавыя залпы стральцоў -- першы шэраг, другі, трэці. Ліцвіны адказалі агнём, але шум страляніны хутка заціх -- войскі сышліся і схапіліся на шаблях. Стоеныя ў лесе палкоўнікі і паручыкі, сабраўшыся разам, варажылі па ляскату зброі і сіле крыкаў, хто бярэ верх і ці хутка для іх наступіць час ісці на справу, -- расказваў Юры. -- Праз гадзіну і надышоў -- князь Шчарбаты, зламаўшы правае крыло, зайшоў у спіну. Тут гусарскія камандзіры і Вараньковіч загадалі харугвам атакаваць. Палкі наваліліся на пяхоту, дзе палкі Кміціча цяснілі ваяводу Змяева і князя Шчарбатага, здабываючы перамогу. І здабылі! Упершыню за пяць гадоў вайны збег з бітвы князь Іван Хаванскі. Толькі паўгода назад спаліў ён непакорны Брэст, тройчы запар перамагаў Абуховіча і Агінскага, а зараз сам гнаў галопам, толькі пыл падняў на дарозе. Мы яго не маглі дагнаць, -- Юры весела засмяяўся. -- Кінуў абоз і параненых, сотнямі здаліся ў палон стральцы, чатырнаццаць сцягоў узялі. Увесь час у нас быў недахоп у артылерыі, а тут гарматы і порах рускія пакінулі ў падарунак…

І кожны ўзгадаў або выдумаў хвалебны подзвіг свайго геройства. Пан Адам прыглядаў, каб ні ў кога не склалася крыўднага меркаванья, што Матулевічы выпіць шкадуюць або баяцца, што госці могуць гонар у віне ўтапіць. Піце, панове дарагія, як дзяды пілі: хто адмовіцца -- той гаспадара не шануе! За такім наглядам да паўночы шмат хто ўжо спаў: хто прама за сталом, хто раскінуўшы рукі на траве перад домам; пан жа Катовіч, які пайшоў па патрэбе, ступіў з ганка такім крокам, што трэснуўся аб камень ілбом і зараз ляжаў у каморы, маючы адзіную прыкмету жыцця -- гузак над носам.

Неўзабаве засталіся за сталом шасцёра: гаспадар, пан Мацей, суседзі Лукаш Мацкевіч і пан Мяцельскі, Юры і Стась, якія асілілі іншых тым, што мноства кубкаў хоць і падносілі да рота, але праз плячо выплюхвалі. Ужо агні абплылі да дна падсвечнікаў, у вачах вісела густая вінная павалока, і словы выпаўзалі з перапынкам, напалову застаючыся на языку, калі Стась Рэшка, узіраючыся за акно ў начную цемрадзь, успомніў Эўку.

- Бачылі мы тут сёння адну... -- цяжка сказаў Стась. -- Цікава, як панове лічаць: спяць ведзьмы або не спяць ніколі?

Усе ад нечаканай жывой думкі схамянуліся.

- Гэта дык пытанне! -- чухаючы лоб, пагадзіўся пан Лукаш. -- Эўку, калі распрануць, не будзь я Мацкевіч, выявіцца нейкі хвост...

- Глупства, пан Лукаш! - сказаў гаспадар. - Эўку ў царкве хрысцілі, у яе крыж.

- Э-э, крыж на грудзях, -- адказваў Мацкевіч. -- А хвост, пан Адам, таксама на адпаведным месцы.

- Глупства! -- паўтарыў гаспадар ужо грубавата. -- У яе і маці была.

- Памятаю, -- кіўнуў пан Лукаш. -- Таксама ведзьма...

Гаспадар пашукаў Мацея за сталом і знайшоў яго дужа сонным. Мацей быў шлюбным братам гаспадара, і на памяці Юрася жыў у доме, магчыма, з-за страчанай ніжэй калена нагі. Абудзіўшы яго, пан Адам мовіў:

- Мацей! Памятаеш, Эўкіну маці бачылі, купалася ў ключах... Прыгожая або ведзьма? -- і для ажыўленьня розуму працягнуў яго кубак: -- Пі!

Мацей махам выпіў.

- Прыгожая! -- прызнаў ён, утаропіўшыся чамусьці на Юрася. -- Быццам панна нябесная! -- і, пацвярджаючы свае словы, плаўна правёў далонню ў паветры як па целу, паўсталым перад яго вачыма і нябачнаму для іншых.

- Каго, каго ён з панной нябеснай ўраўноўвае! -- жахнуўся Стась Рэшка.

- Пан, не страшыся! Ён сказаў "быццам панна нябесная"! -- супакоіў Стася пан Матулевіч.

Мацей палічыў, што тут яму рабіць няма чаго, і стукаючы драўляным абцінкам, які замяняў яму нагу, пракульгаў у свой пакой.

Гэтая нядоўгая мітусня абудзіла пана Бельскага. Дзікім поглядам абвёў ён пакой і забубніў з глыбокай трывогай: "Дзе я? Дзе я? Дзе я?"

- Дрыхні, браце, Міколай! -- пляснуў яго далонню Лукаш. -- Ты ў хаце, на печцы ляжыш...

П'яны Бельскі падцягнуў да сабе талерку з грудай аб'едкаў і, уладкаваўшы на іх галаву, імгненна заснуў.

Увага гутаркі зноў вярнулася да пана Адама.

- Ды што тлумачыць, -- разважаючы, сказаў пан Адам, --  яна не горш, чым мы з вамі. Ён яшчэ памарудзіў, агледзеўся на сонных гасцей і абвясціў рашуча: -- Можа, і мацней. Была б шляхцянка, то пані гетманіхай стала б... Толькі ёй напляваць... Не жадае...

Ён пакрыўджана сцяўся і стаў мармытаць нешта кароткімі словамі сам сабе. Юры нічога не адрозніваў у невыразных гуках.

- Колькі раз жадаў бізуном... -- зноў ажывіўся пан Адам. -- Падыму бізун, гарыць мне: павучу! -- і няма сіл, рука непаслухмяная.

- Нячысцікі! -- растлумачыў Стась Рэшка і тут жа, нібы забіты стварэннямі за раскрыццё таямніцы, паваліўся на стол у мёртвым сне.

А ў пана Юрася раптоўны яркі прамень прарэзаў п'яную непрагляднасць памяці і высвеціў з забыцця полацкага настаўніка айца Фелікса за кафедрай, які пералічаў на пальцах распусных жанчын, ад якіх вырабіў нячысцікаў дванаццацікрылы анёл Беліяр. Жанчын гэтых было чатыры; называў айцец Фелікс іх імёны, але вось зараз імёны праваліліся ў нейкую дзірку, толькі адно паспеў выхапіць Юры, яно гучала -- Махлат. Юры жадаў распавесьці пра Беліяра і Махлат, але язык не жадаў варушыцца і самі сабою заплюшчваліся вочы. Тут ён і пачуў пярэчаньне бацькі глухому ўжо Стасю:

- Нячысцікі не нячысцікі, а такі чалавек!

Апошнія словы наклаліся Юрыю на запіс дзіўнай гутаркі аб Эўцы чорнай кляксай з распыркамі ў пяць промняў, якія азначалі рукі, ногі і падабенства галавы.

Раніцай, калі ў чысціні, наведзенай парабкамі за час непрабуднага шляхецкага сну, селі лячыць галаўны боль, з'явіўся і забыты ў каморы пан Пётр Катовіч -- з мокрай накладкай на галаве накшталт турэцкай чалмы, узлаваны больш за ўсё не пакутамі ад гузака, а поўнай цэласцю ў іншых гасцяў, -- хоць бы хто нагу зламаў або зуб -- адзін ён атрымаў пазнаку на памяць аб гэтай ночы. Таму пан Пётр зацята-змрочна маўчаў і прагнуў гнеўнага слова. Аднак, як толькі ўсплыло, што пан Бельскі правёў ноч, зарыўшыся пысай у кучу курыных касцей, настрой Катовіча палепшыўся, ён, можна сказаць, праяснеў і ўжо сам паведаміў таварышам, што ворагі чалавецтва і яму хацелі збудаваць яміну, хоць і не такую гадкую, як іншым, хто сабачую ежу з падушкай паблытаў.

- Затое ў некаторых гузак, пан Пётр, -- злосна адгыркнуўся пан Мікалай, -- бадацца можна ісці!

- Можна і пабадацца! -- таксама зласліва пагадзіўся Катовіч.

Тут усе госці паспяшаліся іх мірыць, гаворачы, што не справа сябру на сябра сердаваць! Не злавацца трэба, панове, а абняць адзін аднаго, каб нячысцікам не было новай радасці. Мы лепш вып'ем, каб нам было весела, а іх кулём панесла ў пекла...

Толькі згаданыя сталі нячысцікі, як Лукаш Мацкевіч знайшоў у памяці лапік ад начной гутаркі. "Э-э, пан Адам! -- выклікнуў ён з зьдзіўленьнем і жалем, што прачытваецца на дзіўным абрыўку, мабыць, адзін пытальнік. -- Што ты распавядаў, пан, пра старую або маладую ведзьму?" Пан Адам адказваў, паціскаючы плячамі, што чорт яго ведае, што наплёў пасля саракавога кубка -- нічога не засталося ў галаве.

Гутарка, аднак, закруціла вакол Эўкі. Плялі, бачыў Юры, і відавочную лухту, накшталт таго, што бачылі, як Эўка лётае на мятле. Але адкрываліся і цікавыя гісторыі з Эўкінага жыцця: што маці яе пагрыз у лесу ваўкалак ("Рысь!" -- уставіў пан Адам), але ўсё ж старая ведзьма дапаўзла да хаты і перадала апошнім уздыхам сваю чароўную сілу дачцэ, і Эўка стала прыгаворваць і шаптаць, а пазней закахалася ў смалакура -- чалавека пана Матулевіча, а пан Адам на вайну пайшоў і смалакура ўзяў за драба пры сабе, а пазней татары насадзілі яго на дзіды.

Гэтыя кругавыя ўспаміны пра Эўку, бачыў Юры, былі для бацькі непрыемнымі, ён імкнуўся іх перапыніць і перапыніў, здагадаўшыся назваць высокія імёны.

- Эх, панове, аб чым наш клопат: старая шаптуха, маладая... -- сказаў пан Адам. -- Як стары Радзівіл шведу радзіму нашаптаў -- вось вядзьмак!

Лаяць -- не хваліць: адмерваць не трэба, колькі ні скажаш -- праз бок не перабярэш. Эўку забылі на паўслове, прычым з прыкрасцю, што столькі часу выдаткавалі на перапёлку, калі побач ходзіць лось. Дружна ўчапіліся ў Радзівілаў. І Нясвіж у іх, і Клецк у іх, і Койданава, і Копысь, і Давыд-гарадок, і Кейданы, Біржа, Любча, і Мір перахапілі ў Ільлінічаў, і Слуцкае княства перанялі ў пасаг за Алельковіцкай дзеўкай. У караля менш войска, чым у гэтых Радзівілаў. Не дае столькі людзям гасподзь бог, толькі нячысцікі...

Тут некаторае сумненне замяшалася ў гутарку, нейкая думка, якую кожны, падумаўшы, не стаў бы называць, -- і разбегліся па розных месцах хаты збянтэжаныя погляды, заціх выкрывальны напор, але і хутка рассеялася гэтая няёмкасць перад іншай выяўленай мэтай. А збянтэжыліся госці ад таго, што памяць, закрануўшы дзедаўскі час, падказала падобныя грахі з сямейнага падання. Так што лепш бокам абысці: не мы рабілі -- не нам унікаць...

А яшчэ таму загасла гэтая дружная лаянка, што, паўтараючы шматкроць наймоцнае імя, як бы выклікалі яго сюды, а ўвайдзі сюды Радзівіл -- у тое ж імгненне пакланіліся б і выцерлі рукавом лаўку. Усё можа Радзівіл. Ён у войска дае тысячу конніцы і паўтары тысячы пяхоты. У яго самога гайдукаў тры тысячы. І ўся шляхта на яго землях належыць яму нароўні з мужыкамі. Дзьмухне Радзівіл -- і няма шляхціча. Выкінуць яго на дарогу, і куды пойдзе, збіты і абабраны?.. Брахлівага сабаку кола камячыць...

Так, панове, пры канцы сьвета жывем. Праўду ксяндзы кажуць: зламаныя ўжо чатыры пячаткі. Конь змярцвелай масці носіць па нашых дарогах смерць, і аблічча людзей прынялі чэрці, гаварыў Бельскі. Вось глядзіце, Нячай, панове! Таксама "палкоўнік беларускі". Спачатку шляхту рэзаў, як мяснік, -- цар яму за гэта Быхаў і Чавусы даў. Потым наш кароль Ян Казімір даў Чачэрск і стараства бабруйскае -- ён рускіх пачаў рэзаць. У нас яшчэ што, а там, у Чавусах і Быхаве, дзе карміліся казакі, і пікнуць не адважваўся шляхецкі чалавек -- адразу галава з плеч, а цела сабакам. Гэта, дзякуй богу, да нас не дайшоў, толькі Мурашку свайго наслаў, таксама чортава сына!

Але і сабе трэба аддаць належнае, панове, не стрывалі праклятага Мурашку і яго халопаў, казаў Катовіч. Ух, хлопы, дайнекі, змяінае насенне! Праз аднаго трэба мярцвіць! Трэба, каб кожны дзень у кожнай вёсцы хоць адзін халоп на слупе вісеў! Вось тады яны ціхія, тады ў іх спіны хіляцца, шапку здымаюць за паўвярсты. А ледзь размякні, развесь вушы слухаць іх жаласлівае ныццё -- яны ўсе сыдуць да гультаёў, шышоў, чаркасаў! Так, панове, гэта ваўчыная парода, яе не выправіш; як ваўка ні кармі, усё будзе ў лес зіркаць! Гэта сабакі, а не людзі. Вось зараз прымоўклі, ходзяць -- не чуваць іх, анёлы так ціха не ходзяць, такія яны рахманыя і паслухмяныя. "Паночак... паночак... паночак!" -- хоць да раны іх прыкладай, такія мядовыя ў іх голасы. А сустрэнуць вас, панове, гэтыя анёлы ў лесе, а вы, панове, будзеце ў адзіночку, на часткі вас разлупяць і касцей не застанецца! І гэтая ведзьма ім дапамагала шляхту душыць! Іх пан бог на тое і стварыў, каб у полі працавалі, іх сутнасьць у іх імені -- хамы. Так, крычаў Катовіч, я ім жалю не даю, у мяне ледзь што -- гэць! у калодкі!

- Ну, прашу Эўку не чапаць, -- раптам грозна асек усіх пан Адам. -- Яна Мацею, мне і ўсім Мяцельскім жыццё захавала, магла выдаць казакам сцежку на выспы...

Як па загадзе -- без здзіўлення, пытання, гуллівага слоўца, Эўку зноў забылі. Гутарка павярнулі на шведаў. Што, рудыя шэльмы, не атрымалася ўзяць польскую карону! Таму што бог не дапамог: у царкву золата не несяце, скнары пратэстанцкія, усё ў хатнія кашалькі! Дзякуй богу, Аліўскі мір шведы складуць з намі і палякамі - тады нам палякі дапамогуць разбіць рускіх. Сёмы год яны над намі сядзяць…

- Так, сядзяць, -- мовіў пан Адам, задаволены пераменай тэмы ў шляхецкай гутарцы. -- Сядзяць. Думаеце, дарма кароль Ян Казімір надумаў абвяшчаць Богамаці каралевай Польшчы і вялікай княгіняй у Вялікім княстве? Не, нездарма! Зараз Панна нябесная нам паможа ад рускіх вызваліцца…

- Паверце майму досведу, -- узвысіў голас возны Яшчур, -- а ў мяне вельмі вялікі досвед, зараз шведы нам дапамогуць…

- Не дай бог, калі сюды прыйдуць шведы, -- запратэставаў пан Мацкевіч, -- абдзяруць, як ліпку, і касцёлы, і цэрквы, яны ж лютэране…

Гэтая агульная далікацтва запэўніла Юрася, што госці ведаюць нешта такое пра бацьку і Эўку, што ціха ставіцца тому ў дакор. У якім такім ручаі мог ён гэтую голую Эўку бачыць? –  падазрона думаў Юры. У ці ручаі? Можа, зусім не ў ручаі... Вось у ёй злосць цьмее, вунь як дзёрзка паводзілася ў капліцы, роўна сястра, нават пужала: "Сам на сябе бяду наклічаш!" Не, не да таго чапляецца, падумаў пан Юры і склаў пад сталом для нячысцікаў дулю.

І тут чорная пляма з'ехала па ледзяной нітцы з галавы да сэрца і ўляглася ў зручную лагчынку паміж двума закругленнямі, бо ўяўляў сабе Юры фігуру сэрца, як намаляваная яна на касцёльных абразах.

Пан Юры

Назаўтра госці пачалі раз'яжджацца. Юры паехаў праводзіць пана Катовіча, які цяжка ўздыхаў ў прадчуванні хатняй сустрэчы. Марылася Катовічу затрымаць Юрася да цемры, каб перагарэла ў душы грознай жонкі з павагі да госця вялікая частка парахавога зарада. Але параўноўваючы ясны лоб пана Юрыя з бурачнага колеру гузаком, на які дарма апускаў сівыя пасмы пан Пётр, і выпытаўшы спрытным пытаннем, што ніхто больш падобнага аблічча не прыняў, -- адной ёй дасталася такая пачвара, пані Катовіч налілася нязгаснай аж на тры дні лютасцю. Яна, праўда, выставіла і кубкі, і штоф, і закускі на стол, але не пілося віно пад яе нецярплівым поглядам. Юры, здужаўшы сябе, выпіў за сустрэчу і панскае здароўе, адседзеў пяць хвілін, якія расцягнуліся, напэўна, для пані Катовіч у пакутлівую вечнасць чакання, і пакінуў сужонцаў сам-насам. Не ад'ехаў ён і дзесяці крокаў за вароты, як узвіўся з хаты да неба, палохаючы жаўрукоў, тонкі, у змяінае джала, крык: "Жлукта!" Пан Юры мімаволі даў астрогі каню.

Пераязджаючы ўброд Волму, убачыў ён наводдаль Эўку -- нешта яна вышуквала ў лугавой траве і хавала ў торбу. Адразу чорная плямка заяршылася ў аблюбаваным месцы. "Не, не можа быць, каб бацька ёю зачараваўся", -- з недаверам падумаў Юры і, гледзячы на Эўкіну спіну, на калыханне чырвона-сіняй спадніцы, падумаў яшчэ: "Трэба сёння да Мяцельскіх з'ездзіць, там тры паненкі нудзяцца". Але хоць меркаваны вясёлы вечар з дзеўкамі і ўсхваляваў, а да шаптукі ніякай цікавасці быць не магло, Юры, сам не ведаючы навошта, звярнуў каня і па вадзе пайшоў да Эўкі.

- Дабрыдзень! -- сказаў ён, пад'язджаючы.

- Дабрыдзень, пан Юры! -- усміхнулася шаптуха, ускінуўшы на імгненне да падарожніка шэрыя вочы.

- Траву збіраеш? -- спытаў Юры і здзівіўся нікчэмнасці свайго пытання. - Заўчора, Эўка, ты адказала, што сам на сябе магу бяду наклікаць, -- сказаў ён таму толькі, што нішто іншае ў галаву не лезла. -- Растлумач?

- Сказаць? -- спытала Эўка, і вочы яе павузіліся, з'явілася ў іх калянасць. -- А пан не пакрыўдзіцца?

- Чаго крыўдзіцца, калі сам прашу.

- Слабы ты, пан Юры!

Юры асалапеў.

- Як слабы? -- спытаў ён пасля маўчання.

- Так даецца, -- сказала Эўка. -- Той моцны, той слабы -- які лёс. Заяц -- слабы, воўк -- злы, сава -- мудрая. Такімі на свет з'явіліся.

- Гэта звяры, -- запярэчыў Юры, злуючыся, што лёгка прыраўняла яго шаптуха да зайца.

- І сярод людзей так! -- патлумачыла Эўка. -- Адзін глядзіць -- авечка, іншы зірне -- дрыжыкі бяруць.

- Маёй шаблі кожны баіцца! -- сказаў Юры.

- Цябе, пан Юры, не баяцца, -- не згадзілася Эўка, -- тваёй шаблі баяцца, а што ў ёй -- жалеза, а мяне без шаблі баяцца!

- Не цябе баяцца, -- усміхнуўся Юры. -- Нячысцікаў, якія пры табе ходзяць, баяцца.

- Дзе ж яны ходзяць? -- спытала Эўка, аглядаючыся вакол і рассоўваючы рукамі траву.

- Ім шмат месца не трэба, -- памятаючы полацкія ўрокі, абвясціў Юры. -- Яны палком на тупым канцы іголкі змесцяцца.

Вочы Эўкі загарэліся.

- І ты, пан Юры, іх палохаешся? Шабляй іх не перамагчы, яны маленькія, напалам не разваліш.

- Трэба будзе -- і нячысціка развалю, -- адказваў Юры.

- Калі нічога пан не баіцца -- сябе трэба баяцца, -- сказала раптам Эўка сухім, варожым голасам, уразіўшы Юрася раптоўным пераскокам у нетры павучання.

- Добра, Эўка! -- ледзь знайшоў што адказаць Юры, запусціўшы, аднак, у адказ грозную інтанацыю.

Не чуючы пярэчанняў, ён з прыкрасцю за непатрэбную гаворку паскакаў на бацькоўскі двор.

Паненкі Мяцельскія

Тут вярнуліся да яго здаровыя інтарэсы, і ён адразу выправіў парабка да Мяцельскіх спытаць, ці прымуць суседа і з ім таварыша па зброі. Хоць было зразумела, што прымуць, але зваліцца як снег на галаву -- не сваякі, а пасля паведамлення і панны будуць чакаць з нецярпеннем, і стол будзе накрыты. Паненак было трое, для роўнасці бакоў бракавала рыцара, і Юры паслаў іншага парабка да халастога суседа, пана Міхала, сказаць, каб ён, калі ёсць ахвота пагуляць у Мяцельскіх, чакаў іх на шляху.

Бліжэй да вечара Юры і Стась Рэшка прыбраліся. Стась для выразнасці мовы выпіў траціну штофа, і выехалі. Хутка ім сустрэўся пан Міхал, і ўжо ўтрох прыпусцілі коней блізкай лясной дарагой.

Іх чакалі, дзеўкі ўзрадаваліся, Мяцельскі выйшаў абдымацца і, як належыць добраму гаспадару, стаў угаворваць -- выпіць трэба, выпіць за сустрэчу, за шчаслівае вяртанне з вайны! Адразу прыезджых гасцей павялі за стол, тут усе агледзеліся.

Паненкі сядзелі побач. Волька -- старэйшая -- пераспявала, з вачэй яе прамянела нецярпенне замужжа, але Юрасю яна заўсёды была нецікавая. Меншыя сёстры ў апошняе спатканне пяць гадоў назад бесьцялесныя, зараз сталі вельмі прыемныя, асабліва сярэдняя -- Аленка. Юры адразу яе вылучыў, на яе глядзеў і, зіркаючы, лавіў на сабе яе збянтэжаны погляд. Малодшая сястра -- Альбінка -- толькі ўвайшла ў узрост выданніцы, і ёй трэба чакаць, калі старэйшыя выйдуць замуж.

Ацэньвалі гасцей і старэйшыя Мяцельскія, але больш Стася Рэшку. Пра Міхала ім усё было вядома -- па сухасці правай рукі ў войска не хадзіў, сядзеў на багатым двары,  каб лічыцца добрым жаніхом. Пан Юры як уладальнік Дымаў за бацькам таксама прымаўся сур'ёзна.

Стась Рэшка цалкам быў невыразны Мяцельскаму, і, прыняўшы яго па даверы да Юрася, які любога сустрэчнага да суседзяў прывесці не мог, ён цікавіўся, якога пан Стась роду і гербу, у якой харугве бацька яго хадзіў, як бог надарыў братамі, сёстрамі -- і прыйшла яснасць, што пану Стасю дадзены яркі кунтуш ды вострая шабля, а да іх больш не дададзена нічога. Ні бацькі няма, ні маці, ні сясцёр, ні братоў. Жывы быў, праўда, дзядзька -- слонімскі канонік, здольны па завяшчанні пакінуць спадчыну, але атрыманне яе залежала ад даўгалецця каноніка, а тэрмін жыцця вядомы толькі богу. Але і так магло стаць, што пан канонік, адыходзячы ў лепшы свет, адпіша сваю маёмасць не Стасю Рэшку, а касцёлу. Што будзе -- таго няма, і ўсім дочкам паслана было строгім бацькоўскім вокам указанне мяжы пачуццяў. Усё гэта высветлілася ў першыя хвіліны сядзення, і гутарка пайшла без сардэчных памылак.

Кроячы тоўстымі лустамі вэнджанае і смажанае мяса, Юры і Стась не забывалі і пра свой доўг -- насыціць гаспадароў аповядамі аб хвалебных і горкіх гадзінах, спазнаных шляхтай у бітвах. Якога герба і дома сын, у якім баі як пасечаны -- пра кожнага было годна распаведзена. Панны хрэсьціліся за спачын душы няшчасных, хвалюючы зоркіх апавядальнікаў дакрананнем ручак да чароўных пышнасцяў, якія затуляюць сэрца і схаваныя пад вопраткай.

Не, не ўсё на вайне скруха ды страты. І наша харугва сябравала з фартунай. Ні разу нашы, заўсёды мы рускія шэрагі наскрозь свердзелам праходзілі; чвэрць пад кулямі, палова пад шаблямі, як пілаванне, сыпаліся барадатыя маскалі. – Здаралася, гаварыў Стась Рэшка, - сядзім у шанцах, а на шанцы стуленымі шэрагамі стральцы пруць. Маці родная, хто ж столькі іх напладзіў, нібы з пяску сотнямі вылазяць, а грымнем залп -- ні аднаго прамаху, першы шэраг роўна выкладзены, дружна зямлю напрыканцы цалуе. А было, пана палкоўніка Вараньковіча аднаго дзесяць конных атачылі ў палон браць; ён трох шабелькай прылашчыў, ды ніхто ад такой зграі не адаб'ецца -- узялі. Пан Юры ўбачыў, паклікаў мяне, і мы ўдвох палкоўніка Вараньковіча выбаўляць паляцелі. Я ў той бітве дваіх пасёк, Юры -- трох. Вараньковіча вызвалілі, і ён дваіх паклаў на траву, у дадатак да трох папярэдніх…

І пан Мяцельскі пад уплывам расказаных выпадкаў вырашыў распавесці гісторыю аб здзеках над прахам вялікага канцлера Льва Сапегі, выкінутым на брук казакамі з касцёла святога Міхала.

- Загон Залатаранкі абрынуўся на Вільню, як навальнічная хмара, -- пачаў апавяданне Мяцельскі. -- Быццам статак ашалелых дзікоў уляцеў у горад. Нашы чатыры харугвы былі пасечаныя; я, па літасці божай, апынуўся ў завілейскім боку. У сталіцы стаяла спякота, быў жнівень пяцьдзесяць пятага года, -- працягваў свой аповяд пан Мяцельскі. -- Горад дастаўся казацкай набрыдзі, і пачалося пекла -- рабунак, разбой, гвалт, забойствы габрэяў і каталікоў… Дзесяць тысяч каталіцкага народа пасеклі! Ці можна такое уяўвіць! Дзесяць тысяч пакрышылі старых і маладзіц, а дзяцей, толькі народжаных, аб кут печы білі, каб не раўлі…

Тэкля Мяцельская і Стась Рэшка на гэтых словах сталі хрысціцца, тады Юры і Міхал, і ўсе аненкі змушаныя былі натхніць сябе крыжом.

Пан Мяцельскі пачаў апісваць казацкі пагром касцёла святога Міхала і дзікае буйства казакоў, калі яны ўбачылі ў крыпце труну пана Льва Сапегі. Так, сапраўды, лютыя монстры! Дзесяць п'яных казакоў, не здымаючы шапак, выцягнулі труну на вуліцу, яна стаяла пад сонцам і пад дажджамі сем дзён. Не было ў казакоў гультая, які б не прыйшоў  парагатаць над целам пана Сапегі: "Хто нас павесіць жадаў, а зараз, блашчыца, ляжыш ля нашых ног!" А гэта былі дзеці віцебскіх гультаёў, яны на Сечы ўзраслі пасля забойства Язэпа Кунцэвіча. Трыццаць гадоў пасля бунту прайшло, а яны  быццам учора было, і пан Сапега не ў труне ляжыць, а на казацкім судзе збіраецца сваё жыццё абараняць: "Статут Вялікага княства злажыў, а зараз ужо нічога не зложыш! Зараз верабей разумнейшы за цябе будзе!" І плявалі ў яго, і чэрап яго паказвалі такой жа набрыдзі. Вось, панове, як наздзекаваліся над нашым Львом Сапегам! Вып'ем жа, панства, за яго святую памяць!

Выпілі. Пан Юры надумаў задаць пытанне, што пасля тых сямі дзён стала з прахам Сапегі, але Мяцельскі апярэдзіў яго з чарговым тостам:

- Трэба выпіць, -- казаў гаспадар, -- каб царскія стральцы, казакі, гультаі нашай шляхтай пасечаны былі! Усіх іх у пекла!

Тут Юры забыўся пра пытанне, і што стала з прахам Льва Сапегі – засталося для яго невядомым.

Дзе шляхціц і віно -- там зухаватасць; ворагаў секчы - не было каго, а паскакаць з кім -- было, і моладзь рупілася стаць у пары, пакружыцца з дзеўкамі. Мяцельскі, адчуваючы гэтую ахвоту да руху і сам дужа сагрэты віном, зухавата крыкнуў: "Гэй, усе ў танцы, пакуль жывыя і на нагах стаім!" Хтосьці звонку, знарок прыстаўлены, адкрыў дзверы ў сенцы, там сядзелі на лаўцы трое музыкаў з вёскі. Ім паднеслі для натхнення па куфлю віна; не ў лад, але адважна зайгралі яны мазурку. Мяцельскі падаў руку пані Тэкле, другую заклаў за спіну, прытопнуў абцасамі, і пачаліся танцы.

Пан Міхал скакаў з Волькай; было відаць, што ён нікога, акрамя Волькі, не заўважае. Стась вадзіў малодшую, Юры кружыўся з Аленкай -- усё было справядліва. Становячыся насупраць Аленкі, прымаючы яе руку, адчуваючы, як у яго руку пераходзіць хвалюючае цяпло, Юры весела смяяўся. Музыкі стараліся, маснічыны стагналі, Стась Рэшка грукаў абцасамі, панна Волька глядзела на Міхала, як Ева ў раі, Юры чуў біццё крыві ў пальчыках Аленкі, бачыў прамяністыя, радасныя вочы і адчуваў -- змяняецца жыццё, лёс яго будзе тут, з гэтай выдатнай паненкай.

Скакалі, і яшчэ садзіліся за стол, і яшчэ скакалі, і яшчэ маглі б скакаць, ды бацькі паклалі канец, мераючы радасць па бацькоўскіх мерках. Госці пайшлі спаць на свежае сена, тут нядоўга памарылі вабнай, але недаступнай блізкасцю дзевак і, задаволеныя кожны сваім поспехам, паддаліся шчасліваму сну.

Раніцай змовіўшыся з Мяцельскімі сустрэцца праз некалькі дзён, Юры і Стась Рэшка ад'ехалі дадому. Міхала ж, прыкмеціўшы яго цікавасць да Волькі, пан Мяцельскі затрымаў, абвясціўшы, што не мае сілы бачыць, як госці ўсе разам садзяцца ў сядло, нібы гаспадары іх мятлой з двара вымятаюць.

- Так, пан Юры, -- мовіў Стась, калі рысілі яны ў Дымы палявой дарагой, дыхаючы п'яным паветрам нагрэтага лугу. -- Добра ў харугве сярод таварышаў, а мірнае жыццё лепшае. Будзь у мяне двор, я і думаць бы не стаў: на калені перад паннай Альбінай -- вось, рука і сэрца, пачакаць магу, пакуль Волька і Аленка не пабяруцца.

- Слоў няма, справа сур'ёзная, кожнага чакае, -- адказваў Юры, -- толькі славы з жонкай не адшукаеш і палкоўніцкага буздыгана жонка не дасць!

- Не дасць! -- абыякава пагадзіўся Стась Рэшка, ведаючы, што яму палкоўніцкага адрознення ніколі за поясам не насіць. -- Затое такое дасць, чаго і ягамосць кароль даць не можа. Эх, меў бы мой дзядзька сумленне – своечасова б памёр, ды мяне не забыў. Наведаць яго трэба, каб ведаў, што я яго люблю...

Хутка сябры перайшлі Волму, ужо набліжалася купа клёнаў, якія атачалі двор, калі Юры зазначыў на дарозе Эўку. Але, убачыўшы яе, ён пра яе не задумаўся -- хмельна было на душы пасля вячэрняга гуляння, якое абудзіла радасную мару, і бачыў пан Юры ў празрыстым небе іншую выяву, перад якой усё цьмянела па сіле важнасці, а мясцовая шаптуха наогул ператваралася ў цень... У цень, але разглядзелася на сэрцы плямка -- як  маляваны фарбай Эўкін партрэт. Што яна да мяне прыляпілася, падумаў Юры. Пагаварыць трэба з ёй, можа, адчэпіцца.

Ён паехаў да яе ў дзесятай гадзіне. Стась Рэшка набіваўся суправаджаць -- Юры адмовіўся, кажучы, што хоча пабыць сам насам.

Хутка Юры стаяў ля Эўкінай хаты. Гэта была мужыцкая хата пад замшэлай саламянай страхой. Юры з цікавасцю аглядаўся. Куры блукалі па двары, наўскасяк ад хаты стаяў хлеў -- там рохкала свіння; за хлявом рунелі грады, а за імі паласой -- хто араў? хто сеяў? -- святлела жыта. Адчуваюнне, што Эўка гаспадарыць на мужыцкі лад -- сама жне, варыць кабану, цягае гальлё, -- ацвярэзіла Юрыя. Між тым ён прайшоў да хаты, піхнуў дзверы і ўвайшоў у сенцы. "Эўка"! -- паклікаў Юры. Ніхто не адгукнуўся. Юры прысеў на лаўку і, абвыкшы да змроку, агледзеўся. На сценах і пад столлю віселі пучкамі зёлкі. Астатняе ўсё: карыта, чыгуны, сіняя посьцілка на ложку, сам ложак, куфар, стары стол -- усё было мужыцкае і гаварыла супраць той асаблівай сілы, якая надзялялася Эўка па чутках. Была ў хаце рэч і зусім нечаканая -- распяцце. Ціха было, убога...

Нечакана прарыпелі дзверы, і ў хату ўвайшла дзеўка няпэўных гадоў з жаласнай застылай усмешкай на прыгожым твары. Убачыўшы Юрыя, яна спалохалася і, уціскаючыся спіной у печ, а затым у сцяну, нібы адшуквала выратавальную дзірку, дзе ахоўна склала на грудзях рукі і зажмурылася. Незразумелы яе жах злаваў Юрыя сваёй беспадстаўнасьцю. Ён паціснуў плечамі, уздыхнуў і выйшаў у двор, прыгнечаны выглядам дурнаватый дзеўкі і меркаваньнем: ці гэта дачка Эўкі?

За парогам патрапіла яму пад ногі рабая курыца, ён пужнуў яе ботам -- курыца з панічным крыкам кінулася прэч. І іншыя куры разам з пеўнем, імгненна звар'яцеўшы ў страху магчымага гвалту, замітусіліся, надрываючы цішыню шалёным кудахтаннем. Юры ўжо з радасцю, што не заспеў Эўку, скокнуў у сядло і, жадаючы развесяліцца з таварышамі, заскочыў да Стася, і ўжо разам яны паскакалі да пана Міхала.

Праз пяць дзён гулялі ў Мяцельскіх. Музыкі гэтым разам не было, трыма парамі хадзілі да ракі, гулялі ў фанты, спявалі ў шэсць галасоў, бянтэжылі дзевак і бацькоўскую строгасць шкалярскімі загадкамі. "Хай паненкі адкажуць, -- пытаўся Стась Рэшка, -- як завецца самы сарамлівы орган чалавечага цела?" Наступала цішыня. Пану Мяцельскаму патрабаваліся анатамічныя ўдакладненні: "Якое пан Стась мае ў дадзеным выпадку цела -- рыцарскае або па Эвінай лініі?" Стась у адказ разводзіў рукі ў адмоўным да цікаўнасці жэсце -- маўляў, што ж, і адказ падказаць? Пані Мяцельская пакрывалася плямамі маркоўнага колеру, дзяўчаты збянтэжана глядзелі адна на адну -- што ім думалася, бог ведае, але, дакладна, усё гэтакае, што ўголас вымавіць не падыходзіла, таму маўчалі.

Немалое ўсе выказвалі здзіўленне, чуючы бялюткай цноты адказ: "Самы сарамлівы орган цела чалавечага -- вока!" Але пан Мяцельскі не мог стрываць падманутага чакання: "Гэта як вока! Дурасць, пан!" -- "Не дурасць, а гэтак госпадам богам нашым уладкована, -- адказваў Стась. -- Як што ўбачыць чалавек благое або сорамнае для душы, вочы адразу заплюшчваюцца, каб не бачыць". -- "А-а, у такім тлумачэнні", -- саступаў пан Мяцельскі, захоўваючы, як усё бачылі, нейкае ўласнае меркаванне.

Да Мяцельскіх ездзілі яшчэ, і ў гэтае наведванне павесяліліся: у смяшлівыя фанты не гулялі, ніякіх загадак аб “сарамлівым органе чалавека” не загадвалі, аб мінулых баях  не гаварылі, а паненкі настаялі зноў паклікаць музыкаў, і пан Андрэй выставіў штоф віна і закуску для весялосьці.

На зваротным шляху Юры, Міхал і Стась ехалі прасёлкам праз лес, заліты сонцам. Думкі трох маладых людзей былі звернутыя да паненак, але пан Міхал перапыніў маўчанне глыбокадумнай заўвагай:

- Вось мы ездзім да Мяцельскіх, а самога Мяцельскага знікненьне герба і прозвішча чакае.

- Як? -- не зразумеў Стась.

- Тры паненкі ў яго, а сына няма. Вось, лічы, што будзе праз адзін-тры гады: паненкі будуць па мужу звацца, і Мяцельскім прыйдзецца распісаць на ўсіх трох увесь маёнтак. Дай бог, каб не адразу, а гадоў праз пятнаццаць, са смерцю гаспадара і гаспадыні, Мяцельскіх выкрасляць са сьпісаў ігуменскай шляхты. Ёсць зараз Мяцельскі, а потым ніколі і ніхто Мяцельскіх не ўспомніць. Дзеўкі толькі памятаць будуць ад каго пайшлі -- і ўся памяць…

- Так, гэта пытанне, -- адгукнуўся Юры. -- Што тут можна зрабіць, нічога не зробіш. Добра яшчэ паненкі ў Мяцельскага прыгожыя, усіх замуж возьмуць. На ўсё божая воля!

- Мне пакуль гэта не пагражае, -- усміхнуўся Стась. -- Але калі дзядзька мяне не забудзе, калі маёнтак Рэшкі мне пакіне, дык каго жонка народзіць, плакаць не буду -- хоць сын, хоць дачка. Трэба мне дзядзьку наведаць, вызнаць, што ён пра мяне, пра роднага пляменніку, думае. Эх, жыццё маё, бязладнае!

Тут Юры і Міхал на яго здзіўлена паглядзелі, і не таму, што сказаў "Эх, жыцьцё маё, бязладнае!", а таму, што не было заікання ў ягоных словах, хоць раніцай нічога не піў.

Стась вытлумачыў здзіўленне сяброў па-свойму:

- Або вы лічыце, што маё жыцьцё ладнае? Не, ні сядзібы, ні радзіны, адзін стары дзядзька. І той можа ў любы момант душу аддаць госпаду без завяшчання.

- Нездарма палкоўнік Вараньковіч у Слоніме сустрэчу вырашыў зрабіць, -- пажартаваў Юры. -- Прыедзем туды, пойдзем да твайго дзядзькі. Ён -- канонік, у яго дзяцей ніколі не было…

- Можа быць, -- з сумненнем вымавіў Стась, і далей ўсю дарогу яны маўчалі.

У палоне

У нядзелю паехалі ў касцёл -- бацька захацеў пахваліцца Юрыем перад народам. Пан Адам стаў у першым шэрагу, справа быў Юры, а потым -- Стась. Усё на іх глядзелі, таму што гадоў пяць, як не бачылі, асабліва маладыя паненкі.

Пасля касцёла адправіліся да хроснага пана Мацкевіча, дзе заначавалі; толькі вярнуліся ад яго, як з'явіўся пан Пётр Катовіч з сынам, а следам возны Яшчур -- ізноў ішла бяседа да цемнаты... Нарэшце выдаўся спакойны дзянёк, і пан Мацей спакусіў Юрася і Стася пайсці на Волму з броднікам. Што рыба -- не рыбы хацелася, знайшлося б каго паслаць дзеля рыбы; занадзіла тая даўняя радасць, калі дужы яшчэ Мацей браў Юрася цягнуць сетку супраць плыні, і яны, перакрыўшы рэчышча, знікаючы з галавой ва ўзбярэжных ямах, да сінечы карчанеючы, выводзялі на залатую пясчаную водмель здабытае срэбра ляшчоў, а потым грэліся на траве, і светлая таямніца праглядвала з няблізкага часу.

Па дарозе сустрэлася ім бачаная Юр'ем у шаптухі дзеўка з ранейшай нерухомасцю твару, толькі замест жаху зараз у блакітных яе вачах бліскацела радасць нейкай выратавальнай думкі.

- Гэта хто, Эўкіна дачка? -- спытаў Юры, успамінаючы сваё здзіўленне.

- Адкуль! -- адказваў пан Мацей, накіраваўшы дзеўцы кароткі ківок. -- Прытулілася... Насця, дачка Васіля Крывога, -- растлумачыў ён нарэшце паходжанне. -- Помніш Васіля Крывога? Забілі яго рускія, бо дачку сваю абараняў. У палоне разам з Эўкай была.

Прапусціўшы ўвагай за недахопам цвярозага часу тутэйшыя падзеі, якія здарыліся за гады яго адсутнасці, Юры пусціўся ў належныя роспыты. Само па сабе вар'яцтва дзеўкі, якая спазнала цяжар стралецкай юрлівасаці, дапоўнены забойствам бацькі ў трох кроках ад месца забавы, мала закранула б Юр'я. Ведаў ён добра казацкія і стралецкія звычкі, самому даводзілася бачыць вёскі ў дзесяць двароў, дзе жылі адны бабы, а мужыкі былі пасечаны рускай сотняй, якая спынілася на паўгадзіны для цішыні і задавальнення. І змрочныя карціны прыйшлося назіраць -- нічым не здзівіш. Але ў спалучэнні з Эўкай і, больш таго, з панам Адамам, гэтая звычайная справа вайны знаходзіла некаторае тлумачальнае значэнне.

Пан Мацей, пастукваючы сваёй кавялой, быў скупы на словы. Але Юр'ю і Стасю патрабаваліся сухія параграфы. Якія вылучыць эпітэты і параўнаньні да тэзісу Мацея "дашлі стральцы" або "быў загон канёў у трыста", яны ведалі добра -- парадак няшчасця і смерці ўсюды дзейнічаў аднолькава, хіба толькі для Дымоў у сілу балотнай загубленасці ён быў паменшы, чым для мястэчак і вёсак, у ціхі час асеўшых пры былых гасцінцах. Гэтая аддаленасць ад галоўных дарог, глыбіня адвечнай жыжы пад дыванам журавінніка, гаці часта суцяшалі Юр'я ў яго думках аб родным кутку, калі на вачах ператвараліся ў магільнікі дрэнна закрытыя ад ваеннай зоркасці вёскі. Але і ў нары не ўсцеражэшся ў наша стагоддзе пры такой густой аблаве на жыцці.

Калі сталі ў гарадах маскоўскія палкі, пан Адам, каб усцерагчы двор ад мужыцкага пагрому, даў прысягу на вернасць цару, падмацаваную для рускага ваяводы Арсеннева, які сядзеў у Менску, цяжкаватым кашальком. Перад тым пракаціўся тут з ачышчальнай мэтай на шляхецкіх аднятых канях, з крывёй на крадзеных палашах, мужыцкі атрад Алексіевіча. Адседзелі тую навальніцу ў балотах, дзе памерла старая служанка, укушаная ў шыю змяёй.

Потым прамацоўвалі павет, не забыўшы і Дымы, вілы збродных хлопаў пад атаманствам сотніка Мурашкі. Вось тады сядзелі разам з Мяцельскімі на балотнай купіне тры тыдні ў ліпеньскія ліўні. Каб не Эўка, усе здохлі б галоднай смерцю без усякага мужыцкага прымусу.

"Так!" -- працяглым уздыхам падмацаваў аповяд пан Мацей, і ўздых гэты азначаў убачанае ў перажытым часе: раніца, дрыготка ад мокрай вопраткі, ад лішку вады, якая прамачыла наскрозь кожны камяк пад нагамі, павісла сцюдзёнымі кроплямі на цвёрдай балотнай траве, і падняты ўстойлівы, як няшчасце, туман. У гэтай смузе павольна ўзнікала смутным слупом самотная фігура, і набліжалася, набліжалася, трымаючы ў руках выратавальны вузельчык з сухарамі і застылай па форме чыгуна аўсянкай...

А потым страціла надзею шляхта трываць паасобку сваё збіванне, дамовіліся з'ехацца і двума харугвамі Менскага і Ашмянскага паветаў сустрэлі мужыцкі полк Мурашкі ў вёскі Прусовічы. І пан Адам там быў, і я пры пане Адаме, усіх і пасеклі да смерці. А як вярнуліся ў павет, гаварыў Мацей, дазналіся ўсюды пра згубу Мурашкі, тады панесліся стынуць у балотнай смузе яго памагатыя, але памалу яны адтуль вылезлі, і кожнага ў меру віны пакаралі -- каго пятлёй, каго пугай, а апошніх ужо і не каралі -- надакучыла, ды і араць камусьці ж трэба, а проста гультаявата расшыбуць кулаком нос -- і жыві, халера з табой.

А перш па цвёрдым слове патрыярха Нікана дваранская конніца граміла за грахі ўніяцтва Куцеінскі манастыр. І да Дымоў дакаціліся гэтыя разбежныя, як па возеры, кругі; прыйшоў сюды атрад ад баярына Марозава за здабычай для збяднелай на чэлядзь вотчыны. Але цяжка было тады застаць знянацку вёску. Толькі паднімалі гамонку далёкія каўкі з сарокамі, як усе несліся ў лес. Пустая хата заставалася для адплаты... Усё ж-такі паўтара дзесятка людзей маразоўцы павязалі. Сярод іх і гэтую няшчасную Насцю, якая толькі што страціла свайго бацьку. І яшчэ была там адна дзеўка, прыгожая з твару, Маруся, маладая жонка Івана, прозвішча яго я не памятаю, але добры музыка быў. А Эўка патрапіла ў гэты гурт ужо па дарозе...

- А бацька? Што бацька рабіў? -- спытаў пан Юры, які сачыў у аповядзе сваю лінію.

Што бацька? Пан Адам ад'язджаў на гэтыя дні па ваяводскім выкліку для пацверджання непарушнай пэўнасці цалаванню. А вярнуўся -- як молатам яго хапіла. Стаў збіраць атрад для адбіцця ўласнасці -- усё ж адшукаліся сляды дымоўскага палону. Да Беразіна дайшлі па тых слядах, там палон загналі ў пустую стайню. Увечар сотнікі ўзялі Марусю для агляду вартасцяў, а напіўшыся, не выцерпелі паласавацца. Праз гадзінку яна вярнулася ў разадраным выглядзе, і, сплёўшы шнур з акрываўленай сваёй кашулі, павісла ціха ў цёмным куту…

Ноччу стральца, што стаяў вартавым поруч стайні, пан Адам зарэзаў нажом. Паблізу гэтага салдата, які ўсё яшчэ церабіў нагамі, усе яны і прайшлі, хрысцячыся, каб не заекатаў, і не зачынілася адтулінка ў цемру блізкага лесу.

Пашкадавалі Юры і Стась няшчасную Марусю, пахвалілі цвёрдасць бацькоўскай рукі. Пашкадаваў Юры і бацьку зусім не за балотныя пакуты або за змушаную фальш прысягі -- усё гэта было неабходнасцю; пашкадаваў ён бацьку за нейкую сумную зморшчыну на твары, за таямніцу журботнасці пры сустрэчы з няўдачай…

Маладыя былі Юры і Стась, і не затрымліваўся ў іх душы няясны смутак аб чужой няўдачы. Дайшлі да ракі, пацягнулі броднік, запляскаў хвастом аб траву першы язь -- і размыла цёплая вада пачутыя аповяды да ледзь ўлоўнага абрысу.

 Рабаванне

Назаўтра разбурыў цішыню абедзеннай дрымоты тупат каня. Прыскакаў слязамі абмыты пан Міхал. Аказалася -- на яго напалі, распранулі, збілі. Хто напаў? калі? дзе? як? Пасярод белага дня, панове, у сонцапёк, на дарозе -- Пашута з прыжываламі, усе дужа п'яныя, аднялі шаблю, кунтуш, боты, забралі каня, яшчэ і кулаком заляпілі ў вуха за пратэст; парабка таксама распранулі да кашулі і таксама збілі. Восем вёрст басанож плёўся, мужыкі вочы вытрэшчвалі, рагаталі за спіной. Калі Матулевічы лічаць яго суседам і прыяцелем, то ён просіць пайсці з ім у наезд...

Пашута быў вядомы буян, але з Міхалам, без сумнення, пераступіў дазволеную мяжу: адна справа ў вуха заляпіць, іншае -- распрануць да першароднага стану. Справядлівасць патрабавала гэтак ушанаваць, каб памяталася на любой прыступцы ап'янення, што навакольная шляхта ставіцца над сабою ніякаму Пашуце ніколі не дазволіць. Сёння -- Міхал, заўтра -- Катовіч, пазаўтра -- Мяцельскі…

Адразу сталі збірацца, выслалі людзей да Мацкевіча, Катовічам, вознаму Яшчуру, Мяцельскаму, Бельскаму і да іншых суседзяў. Усе да зьмяркання прыбылі на двор пана Міхала. З'ехалася, апроч Матулевіча, Мацея, Юрыя і Стася, шляхты дзесяць шабель, і пры кожным быў адзін  выпрабаваны на руку мужык.

Так, наезд, наезд!.. Патрабуе дакладнага плану ўдалы наезд, а план -- рады, дзе кожнаму можна сказаць сваё меркаванне, запярэчыць, калі прыйдзе на розум пярэчанне, заспрачацца, стукаючы аб стол кулаком, каб падскоквалі да столі гліняныя міскі, паказаць, адным словам, што і ён не абдзелены розумам. Для таго шляхта пасела радзіцца; падавалася для бойкасці думкі віно. Старэйшым па ўзросце і становішчы быў возны; звычай прымушаў чакаць яго слова. Яшчур жа маўчаў як у гетманскай задуменнасці, -- пасля трэцяга кубка дума яго склалася.

На яго погляд і вялікі досвед, сказаў возны, найлепшы час для наезду -- світанак. Нападаць да ночы -- Пашута і сябрукі яго п'юць, пачнуць адбівацца -- без аблогі, страляніны і рубкі не абыдзецца, дарма выдаткуюцца людзі. На світанні ж, калі святло будзе нам наруку, і самы п'яны сон апануе двор, толькі вартаўнікоў давядзецца суцішыць, сабак прырэзаць, астатнія з лаўкі не паспеюць устаць.

Вознаму падзякавалі, і тут жа кожны выклаў свой погляд, таму што загаманілі ўсе зараз, не жадаючы саступкай чаргі паступіцца гонарам уласнага розуму. Шумелі аб тым, як дзейнічаць: хто крычаў -- зараз выязджаць; у адказ крычалі -- рана зараз, да Пашуты дзесяць вёрст -- за паўгадзіны даскачам; іншыя прапаноўвалі купна ехаць, ім пярэчылі, што, наадварот, паасобку трэба ехаць, каб не было гудзеньня зямлі; хтосьці хваляваўся, што з Пашутай рабіць; адны гаварылі: высячы ў бізуны, іншыя гаварылі: нельга бізунамі -- шляхціц, трэба павесіць або двор спаліць. Нарэшце, вырашылі вылучыцца ў шлях паасобнымі групамі і чакаць сонца зблізку двара.

Пану Юр’ю даручылі весці авангард, у які апроч яго ўвайшлі Стась Рэшка, малодшы Катовіч, парабак Матулевіча Ягор і шэсць мужыкоў. Не даязджаючы паўвярсты да Пашутавай сядзібы, спыніліся ў лесе і тут прабавілі рэшту ночы, грэючыся віном. Калі з усходу пацягнуліся па небе ружовыя водбліскі і ў змроку стала шарэць зблізку, а затым у глыбіню мясцовасці, авангард пракраўся нізінамі да агароджы двара, перамахнуў праз тын і кінуўся глушыць вартаўніка, адчыняць вароты, займаць сенцы. Уваходныя дзверы, аднак, была ўзятыя на завалу.

Разлютавалася зграя дваровых сабак, самыя лютыя кінуліся да чужынцаў драць ногі -- сабак гэтых адразу засеклі. Але шалёны брэх зрываў разлічаную раптоўнасць нападу. Юры загадаў выбіваць дзверы бярвеннем: на трэцім удары засаўкі зламаліся, дзверы расхінулася, бярвенне паляцела ў сенцы, нападнікі ж па крыку Юрыя падаліся ў бакі ад дзвярнога праёму. З сенцаў грукнулі пісталетным залпам. Кулі ўпіліся ў слупы канавязі, а за парог выскачыў з п'янай адвагай паўапрануты Пашута. "Бі, панове! За мной!" -- вантробным з перапою крыкам клікаў ён кагосьці, махаючы шабляй. Але не наканавана яму было ў гэтую раніцу біцца: Юры падставіў яму нагу, ён паваліўся падсечаным кабаном, і шабля Катовіча прытулілася лязом да шырокай яго спіны. Тут заехаў у вароты ўвесь атрад. Прыяцелям Пашуты нічога не засталося, як здацца.

- Э-э, ды нешта я гэтых паноў ні разу не сустракаў у нашым павеце, -- разважна сказаў возны Яшчур. -- Гэта, на маю думку, зладзеі. Трэба, панове, іх павесіць.

Палонныя, пачуўшы гэтакую змрочную прапанову і адчуваючы, што яно лёгка можа ажыццявіцца, заспяшаліся тлумачыць, што пан памыляецца, хай уратуе пана бог ад такой памылкі, яны -- шляхціцы старых прозвішчаў. Яшчур стаў выпытваць падрабязней, і ўсё, што выпытаў, пайшло лотрам на шкоду: усе яны аказаліся валацугамі і ўцекачамі з пабітых палкоў. Ім сталі вязаць рукі, але Міхал заўважыў на адным з рабаўнікаў свой кунтуш. Гэтага лотра прымусілі распрануцца і тут жа яго, а потым іншых, змалацілі кулакамі і ботамі, пакуль яны маглі варухнуцца. Іх пакінулі ляжаць на двары.

Пашута за кароткі час расправы працверазеў, а працверазеўшы, успомніў, што зараз па законах нападу пачнецца разгром і спусташэнне двара.

- Пан Міхал! Панове! -- закрычаў ён слязлівым голасам. -- Прашу, пан Міхал, міласэрна прабачыць. П'яны быў, розум адабрала праклятае віно. Пашуту вы ведаеце: калі каму зрабіў зло, то потым утрая дабра зробіць. Хай пан Міхал усё, што жадае, забірае, каб маё сумленне было чыстае!

- І вас, панове, прашу не сердаваць, -- нёс Пашуту гаспадарчы страх. -- Каюся, каюся, панове, і вось -- на каленах -- прашу ў хату выпіць і грэх забыць, каб ён у віне патануў.

Калі шляхціц просіць -- грэшна адмовіць, усе павалілі ў хату. Пакуль Пашута і парабак мітусліва ставілі на стол штофы, шляхта запатрабавала і прасачыла, каб пану Міхалу было вернута знятае і дадзена адчэпнае. Ад Пашутавых кунтуша і ботаў пан Міхал адмовіўся, але шаблю і дзесяць талераў узяў.

Узнагароджваючы сябе за бяссонную ноч, шляхта задалася мэтай усё з'есці і выпіць: мноства курэй, якія, не будзь наезду, сустрэлі б наступную вясну, пайшлі пад нож; шынкі, каўбасы, якія захоўваліся з зімы, знікалі, ледзь даткнуўшыся да стала, нібы правальваліся ў бяздонную яму. Так, наезд -- а ў наездзе ўволю трэба пагуляць, напіцца і наесціся, каб у памяці захаваўся.

Падабрэўшы ад Пашутавых вінаў, курэй і мяса, шляхта вырашыла, што лотры даведзеныя да рабавання вайной, і трэба іх адпусціць.  Усё выйшлі ў двор, але на двары ляжаў толькі адзіны, на якім быў калісь Міхалаў кунтуш. Нахіліліся да яго -- ён быў мёртвы. Тройцу здаровых выдзьмула за вароты, і ўдалечыні на дарозе было відаць, як яны, хістаючыся, цягнуцца прэч. Возны адрэагаваў на забітага гэтак: "Каб вас зямля не насіла, заячыя душы! А гэтага куды?"

- Пахаваем, панове! -- сказаў Пашута, і загадаў парабку запрэгчы калёсы. Усе забыліся на лотра і вярнуліся назад.

- Наша шляхта не тое, што прыблудная, -- усіх адразу ўзвышаючы, прызнаў Пашута. -- Каюся, панове, зачаравалі мяне заклятыя лотры.

Але па позірках Пашуты Юрыю адкрылася, што той усім сваім гасцям жадае здохнуць у найблізкі тыдзень. "Злуйся, пан, злуйся, -- думаў Юры, -- злуйся ды трывай, выступіш супраць -- лоб развалю". Упэўненасць, што заўтра ўсюды будзе расказана, як ён распластаў Пашуту на смецці, што Мяцельскі абавязкова распавядзе аб гэтым паненкам, дадала яму весялосці...

З добрых прыкладаў толькі сон і заразлівы. Вырашылі класціся. Перад сном адправіліся разам у двор па патрэбе. Тут нячысцікі згулялі з Катовічам звычайны жарт: нагу за нагу зачапілі -- ён з размаху храснуўся пысай аб бярвено, якім дзверы выбівалі. Пана Пятра ледзь жывога занеслі ў камору. Вярнуліся ў залу -- возны Яшчур ляжыць на падлозе і добра пасопвае. "Грэх нам будзе, -- засаромеўся пан Мяцельскі, -- калі пан возны, як свіння, на падлозе будзе спаць. Падушку, падушку пану вознаму". Пашута падлажыў старому пад галаву думку.

Раніцай пан Катовіч з-за праклятых нячысцікаў стаў, як упыр, -- ні вока, ні носу, фіялетавы пухір замест галавы, жудасна было глядзець, як разводзіць пальцамі павекі, каб ткнуць нажом у вяндліну, а не ў жывую нагу суседа. Ужо на двор па патрэбе павёў яго сын за руку, як павадыр водзіць па дарогах сляпога старца. "Так, -- гаварыла шляхта, -- не шануце пану Пятру!" Адзін Пашута з дробнай мсьцівасьці не жадаў пагадзіцца: "Што не шанцуе! Іншы бы памёр ад такога ўдару. А ён толькі бярвенне зламаў". -- "Грэшна, пан, радавацца чужой бядзе", -- дакаралі Пашуту. "Не, не радуюся я, -- адказваў Пашута. -- Але і панове ніхто не плача". -- "Ніхто не плача, - гаварылі яму, -- але кожны душой спачувае".

Але з'яўляўся, трымаючыся за плячо сына, пан Катовіч, садзіўся навобмацак за стол, адчыняў рукамі страшнае вока сваё, адшукваючы напоўнены кубак, і шмат хто стрымгалоў несліся ў сенцы, адкуль затым чуўся рогат.

Шабельны замах

Два дня пасля наезду Юры і Стась адсыпаліся, а на трэці зноў быў пасланы парабак да пана Міхала сказаць, каб рыхтаваўся ехаць да Мяцельскіх. Самі ж прыяцелі адправіліся да ракі купаць коней і дзеля дзіцячай забавы: сыходзіць нырцом у празрыстую ваду і глядзець там, падобна рыбам, скрозь тоўшчу на сонечную пазалоту паверхні, на легкаважны матавы жэмчуг, выпусканы з рота.

Быў той рэдкі працяты сонцам дзень, калі паказваецца жывому народу, якім быў згублены рай і якім ён вернецца пасля ўсеагульнага абнаўленьня. Юр'ю падалося, што сёння з ім здарыцца штосьці асаблівае; ён адносіў гэтае пачуццё да вячэрняй сустрэчы з Аленкай. Мара яго бачна малявала пакуль пачатковую частку такога шчасця -- у цемры сенцаў ён знойдзе момант пацалаваць Аленку. І мае рацыю Стась Рэшка: што кароль, палкаўніцкая  булава, званне вялікага стражніка? -- дым. Ніколі не дадуць яны таго пранізлівага хвалявання, як каханыя вусны або пачуты адважным рукой стук кахаючага сэрца. Так, дым, дым... Не абніме палкоўніцкая булава, не дыхне хвалюючым дыханнем на вялікага стражніка яго высокае званне. Аленка, Аленка!.. Блакітныя вочы, светлыя валасы... Эх, Сокал, верны конь, наперад, прыспешым час...

На скрыжаванні, якое дзяліла лясную дарогу на два рукавы, як каханыя пасля смутнага расстання, Юры і Стась прытрымалі коней, вырашаючы, якой прасекай ехаць. Стась прапанаваў у запале жвавага настрою:

- Пан Юры, давай, ты -- злева, я -- справа, хто раней на перакрыжаванне прыйдзе!

Паставілі коней на парогах прасек, Юры крыкнуў: "Наперад!" і -- панесліся. Непралазная ад ветралому, ламачча, цеснаты кустоў пушча падзяліла прыяцеляў, і толькі конскі тупат гучаў у соннай яго цішыні. Пакрыкваючы: "Гэй, гэй, Сокал!" -- Юры гнаў па лужынах багністай вады; часта трапляліся і зрывалі роўны бег каня ўпалыя дрэвы. Юры сцяміў, што Стась вымеркаваў езджаную дарогу, яму ж мімаволі прызначылася забытая, уся ў перашкодах. Рэдка ўпрыгожвала прасеку сонечная пляма; кінутая, заціралася яна лесам; нават падумаў Юры аб гэтым дзівацтве: навошта кінулі, навошта было новую прасякаць? Або здараліся тут цёмныя справы ў начную пару і зацірае паціху лес пагібельнае месца?

І раптам Юры ўбачыў Эўку, якая ішла насустрач яму. Юры прамчаўся паблізу яе, абліўшы пырскамі, і адскакаў ужо ўдалячынь, але быццам аркан пацягнуў яго спыніцца. "Вось выпадак пагаварыць", -- сказаў сабе Юры. Аб чым гаварыць? Што пытаць? Навошта? Ні аднаго яснага чынніка не адрозніваў Юры у гэтым раптоўным жаданні. Забыты, як гэтая прасека, чалавек стаяў ззаду, атрасаючы з спадніцы вадзяныя пырскі, і пра што было пытаць яе, што вымаўляць або, тым больш, крычаць, калі згаслі пачуцці. Але апляла, як хмелем -- з гэткім п'янкім пахам, смутная неабходнасць хоць бы зірнуць у вочы -- якія, што ў іх? Юры развярнуў каня і пад'ехаў да Эўкі. Яна з месца не скраналася, нібы ведала, што ён вернецца.

- Сёння вясёлы пан Юры. Радасна пану, -- сказала Эўка, усміхаючыся прамяністымі вачамі. -- Гавораць, пан адвагай вызначыўся.

У голасе Эўкі, у шэрых праніклівых яе вачах улоўлівалася Юрасю насмешка: усё, што яна запрыкмеціла -- і весялосць, і радасць, і адвага, -- усё ў яе ацэнцы драбнілася, марнавала важнасць і значэнне шчасця.

«Навошта я тут?" -- падумаў Юры, адчуваючы варушэнне чорнай плямы і псаванне настрою.

- Цябе шукаў, -- адказаў Юры, і тут жа ўзгадалася жаданне прыкрыкнуць на шаптуху за лішак адвагі, так што і хлусьні не было ў такім адказе. Але раптам прараўці сваю пагрозу -- ніяк гэта не вязалася з лясной цішынёй, стаў бы ён як певень, нагрэты ў грэбень сонечным промнем. Так што Юры маўчаў.

- Навошта я пану Юрыю? -- спытала Эўка, пільна ўзіраючыся яму ў вочы.

У гэтую пераломную хвіліну -- а ведаючы наперад наступныя падзеі, можна назваць гэтыя некалькі хвілін, якія доўжылася гутарка з Эўкай, галоўнымі, -- дык вось у гэтую хвіліну, калі стаялі яны на дарозе, вяжучы вузел гаворкі, патрабавалася неадкладнае ўмяшанне, хоць бы з'яўленне любой разумнай істоты. Скажам, Стась Рэшка, ужо дасягнуўшы фінальнай рысы, мог бы паскакаць насустрач таварышу, але ён стаяў на мяжы дасягнутага поспеху ў зразумелым асляпленьні нячастага пераможцы. Добра было б з'явіцца, хлюпаючы па вадзе, якому-небудзь мужыку з сякерай, або бабе з грыбным кашом, або нейкаму старому з пытаннем пра найбліжэйшае людское жытло, -- словам, любой асобе-сведку. Але нават птушка не пранеслася ў тое імгненне над гэтым месцам. Эўка і Юры былі адданыя таемнай адзіноце спаткання і, учапіўшыся адзін за аднаго, не маглі расчапіцца -- хутка дранцвеў у цішыні галасок іх разважнасці. Згасаў разумны голас, а пакрыўджаная чымсьці годнасць налівала свінцом нагі, не адпускаючы гэтую пару разысціся на свае непадобныя шляхі. Так, не патрэбна яна зусім Юр'ю, але вось ён стаіць, нібы прыкаваны да дапытлівага позірку.

Але і Эўцы, што за справа да заляцеўшага ў бацькоўскі дом малайца? Чаму б ёй не перавесці вочы на адлюстраванне яловых лап у дарожнай лужыне або, абрываючы махам смаляную цякучасць гутаркі, не сказаць: "Хай мяне пан прабачыць, спяшаюся, пан Юры". І ўсё -- і старая плынь жыцця панясе іх у звычайную радасць або смутак. Але чаму ёй апускаць вочы, чаму ёй гаварыць адчэпнае слова, калі і пан Юры можа сказаць: "Ну, часу няма!" І таксама ўсё -- паскача ён удалячынь па мокрай дарозе, і пырскі вады будуць падобныя дыяментам, што выбіваюць з зямлі падковы ўдзячнага каня. Іншай сустрэчы на бязлюднай, з змрочным застаялым духам прасецы ўжо не адбудзецца.

Але вось Эўка сказала: "Навошта я пану?" -- ведаючы, што не шукаў ён яе ў гэтым лесе, і няма яму да яе справы, а ён адказвае, гвалтуючы сваю абыякавасць: "Пагаварыць трэба" -- і па незразумелым для сябе падахвочванні сыходзіць з каня. Эўка ж павярнулася і пайшла ў глыб лесу. "Стой!" -- жадаў спыніць яе Юры і не спыніў -- падумалася яму, што Эўка выпрабоўвае яго смеласць. Праз дзесятак крокаў ён выйшаў на сонечную паляну, засланую высокім дываном папараці. Эўка стаяла тварам да яго і дзіўна, з жалем глядзела, як ён набліжаецца. Ён зразумеў гэты погляд, як жаласць да яго ў яе вачах за паслухмяны рух следам.

- Эўка! -- хмурна сказаў Юры. -- Лезеш на ражон. Добра, я... Не ўсё такія... Іншы не прабачыць...

- Чым жа я пана Юр'я магла пакрыўдзіць? - з строгасцю спытала Эўка.

Тут Юры задумаўся: сапраўды, чым? -- але і знайшлося:

- Хто цябе ведае. Аб табе рознае гавораць.

Так, мог быць мір, лёгка маглі сысці яны з гэтай паляны, адкажы, напрыклад, Эўка гэтак: "Аб кім не гавораць, пан Юры?" Але адказ быў цалкам для Юр'я нечаканы:

- А ты, пан Юры, у бацькі спытай!

Згадка аб бацьку застудзіла Юрыя менавіта намёкам на нейкія бацькаўскія ўтоеныя веды. Але ўжо вырашыўшы не спускаць дзёрзкасць такога выкліку, ён сказаў:

- Навошта? Сам не сляпы!

- Не сляпы, пан, ды невідушчы, раз з чужых слоў жыве, -- адказала Эўка. -- Слабы пан -- адклікаешся.

- Слабы, слабы... -- павольна паўтарыў Юры, нібы ацэньваючы, і з такой падспуднай думкай: што любога чалавека засёк бы за гэтакія словы. -- Ну, а бацька, Эўка?

- Слабы, як усе вы... Чужой сілай жывяце...

- Не вельмі ты ўдзячная, -- упікнуў Юры. - Каб не яго да цябе слабасць, цябе б на кавалкі пасекла шляхта за цёмных сябрукоў.

- Я, пан Юры, не баюся, -- сказала шаптуха. -- Хто мяне кране -- сам паспытае...

- Нячысцікі заб'юць? -- кпліва спытаў Юры, дзівуючыся гэтакай слепаце веры ў немінучую адплату: колькі пагублена і лепшых людзей -- а з каго спытана?

- Што мне зробіць, то сабе атрымае, -- пацвердзіла Эўка прачытаную па вачах думка.

- Скажам, -- з пацяжэлай насмешкай удакладніў Юры, -- я цябе бізуном перавяду, так і мяне бізуном пацягнуць?

- Так, бізуном!

На дарозе пачуўся хуткі тупат Рэшкавага каня -- усё ж шукаў прыяцеля здзіўлены пераможца. Юрася пранізала выратавальнае, малітоўнага сэнсу жаданне, каб Стась заехаў на палянку або крыкнуў бы ў лес -- "Юры!", выцягваючы яго з  небяспечна закручанай гутаркі.

Але Стась праскакаў, нічога не адчуўшы, і коні, якія чулі адзін аднаго, не абмяняліся чамусьці ржаннем.

Юры выхапіў шаблю і -- сек! сек! сек! -- з'явілася ў травяным насціле дзірка з цёмнай, як магіла, зямлёй.

- А калі бы шабляй пагладзіў? -- сказаў Юры. -- Тады як?

- Хто мяне шабляй пагладзіць, -- адказала Эўка са злой нудой марнага тлумачэння, -- таго таксама шабля пагладзіць!

- Паспрабаваць, ці што? -- жадаў пажартаваць Юры, але словы вырваліся з пачатковай хрыпласцю, як аб'яўляецца прысуд. Ён паспешна дадаў: -- Ды шкада!

- Няма ў пана жалю, -- сказала Эўка, не прабачаючы вынятай шаблі і паказанага на траве прыкладу смерці. -- Жадаецца секануць -- пан баіцца.

Апошняе слова, заўсёды Юр'ю ненавіснае, абпаліла яго, на нейкае імгненне асляпіўшы розум, і ў гэтае імгненне шабля сама па сабе ўзляцела, успыхнула і дакранулася белай кашулі Эўкі.. Пану Юрыю ўбачыліся шырока расплюшчаныя вочы і далёка ў глыбіні зрэнак -- маленне аб жалю і абароне...

Раптам Эўкі не стала; яна павалілася ў чорную, высечаную ім у папараці, яму; гэтае знікненне жахнула Юрыя. Ён пабег па лужынах, не бачачы, што побач рысіць конь. Нарэшце ён адчуў удары стрэмені аб плячо, тады ён апамятаўся -- у руцэ ён трымаў шаблю, ён кінуў яе ў ваду, але адразу і падняў, крыві на клінку не было -- гэта супакоіла яго. Юры абцёр шаблю аб кунтуш і ўсадзіў у похвы. З высілкам ён сеў у сядло і пагнаў каня ў Дымы.

Пакуты сумлення

Ну, і што рабіць такому чалавеку, калі па выездзе з няшчаснага лесу на божае сонечнае святло ў яго абудзілася сумленне? Не загнанае яшчэ свядомасцю ў душэўныя закуткі, накінулася яно раздзіраць душу Юрыя з стараннасцю маладога ката, які ўпершыню ўяўляе сваё мастацтва... Аб чым марыць ахвяра, адчуваючы на сваім целе цяжкую, як труна, руку гэтакога майстра? Які шлях выратавання адчыняецца ёй у цямрэчы катавальнага падзямелля? Збегчы!.. Збегчы -- і нічога больш, толькі б вырвацца з абцугоў...

Вось і пан Юры паўтараў сабе: збегчы, збегчы, выдаліцца ад зладзейскага лесу ў недасягальную глыбіню. Усё роўна куды. У полк, у бой -- і забыць. Мільгацела думку, што ўсё гэта -- і паляна, і Эўка, і ўзлёт шаблі, і вар'яцкі бег па лужынах -- здалося ў заварожаным паветры старой дарогі. Здалося -- і знікла, як таямніча знікла пасля ўдару Эўка. І нікога ён не сустрэў, і ніякай гутаркі ў сапраўднасці не было -- так, заснуў ён у сядле і бяжыць зараз ад благога сну. Але ахопленая сумленнем памяць бязлітасна падказала, што не ў паветры рассеялася Эўка, а звалілася на зямлю, як раз у высечанае ў траве акно, ён як бы загадзя падрыхтаваў ахвярнае месца. Мільгацела і такая зманлівая думка: звалілася ў папараць, ляжыць там, ніхто не знойдзе, ніхто не бачыў, ніхто не пазнае! Ніхто, так, -- а сам?! Падымецца, прыйдзе на двор -- глядзіце, вось след шаблі! Як растлумачыць? Хто зразумее? А Мацей? А Мяцельскія? А Аленка?.. Не, лепш загінуць...

Тут нагнаў Юрыя прыяцель, які кружыў увесь гэты час наўкол, як хвілінная стрэлка, і задаў жэстамі, за поўнай стратай голасу ад хвалявання, пытанне: дзе той быў? Упадабаў бы Юры лепш нож атрымаць у сэрца, чым пачуць гэтае пытанне. Дзе быў? Ці проста адказваць? Дзе быў -- там ужо няма, і знаць ніхто не павінен, дзе быў.

- Заблудзіўся, -- адказаў Юры, прыдумляючы, чым бы падмацаваць для спакою таварыша гэтую дурную хлусню. -- І ведаеш што... - Ён зноў замоўк. Стась Рэшка чамусьці перахрысціўся, і гэты крыж вывеў Юрася з спакусы адкрыць праўду, падказаўшы паважлівы для Стася адказ. -- І ведаеш што, -- паўтарыў ён, ужо прымерваючы выдумку да наступных учынкаў, -- Панна нябесная ўбачылася мне... глядзела на мяне сумнымі вачамі і паказала рукой туды, і я зразумеў... -- тут Стась зноў перахрысціўся, а Юры цвёрда стаў на каляіну неадкладнага выратавання. -- Я зразумеў: яна кліча, вялікая наша княгіня, радзіма ў небяспецы, уся сумленная шляхта ў палках, а мы п'яных валацуг хапаем і ездзім да дзевак скакаць!

Прымчаўшыся на двор, пан Юры без затрымкі паўтарыў бацьку і пану Мацею сваё бачанне, узмацніўшы яго шчырай дрыготкай голасу, паколькі баяўся, што Эўка ўжо ідзе па дарозе, размотваючы ад месца зладейства крывавую нітку. Бацька, як перш Стась Рэшка, адчуў працяглую анямеласць і яшчэ бацькоўскі боль пры відавочным шаленстве сына, тым больш жахлівым, што здарылася яно без найменшай падставы -- у адно імгненне. Сын і на ноч застацца ў роднай хаце не хацеў: ён, як вар'ят, спешна збіраў дарожныя мяшкі.

Але развітальны вечар прыйшлося адцярпець, прыйшлося піць і есці, раздзіраючыся страхам, што ў любую хвіліну зарыпяць дзверы, устане на парозе Эўка ў крывавай кашулі і ў насталай глухой цішыні пакажа на яго помслівай рукой. Не лезла ў горла адборная ежа, і ў кубку для пана Юрася было не больш хмеля, чым у балотнай вадзе.

Уначы думалася, што і родныя Дымы больш не ўбачыць, і бацьку не ўбачыць, і наогул скляне або застрэліць яго бацька, калі Эўка распавядзе праўду, і пана Мацея не ўбачыць, і навошта была яму гэтая Эўка, і таямніца бацькавай дабрыні да Эўкі таксама яго не датычылася, і якая яму справа, дзе бачыў яе голай бацька -- у ручаі, у хаце, -- што яму да чужых забаў, і Аленку не ўбачыць ніколі, а панясе яго ў невядомасць… Ён не заснуў да світанку, можа, толькі сон змарыў яго на чвэрць гадзіны. Убачылася адна папараць, і больш нічога над ёй, яна праносілася пад ім, і раптам ён спыніўся -- пасярод папараці высечана чорная яму, і ў гэтай яме ляжала Эўка, на грудзях у яе сядзела птушка, але толькі Юры яе ўбачыў, як птушка паляцела ў нябёсы -- душа адляцела… Юры ў момант ачнуўся..

На золку яму ўспомніліся ўсе пяць гадоў, якія ён разам са Стасем правёў у войску. Не было такого здарэння, якое б паставіла на сэрца такі чорны знак. Ніколі і нідзе не размахваў шабляй перад жанчынамі, і нікога нават не думаў шабляй драпаць. І вось на -- пасек дзяўчыну! Гэта нават не сорам! Распавесці шляхце -- размаўляць адмовяцца, рукі ні адзін не падасць. Скажуць: ганебны ўчынак…

Надышла раніца, Юры і Стась расцалаваліся з бацькам і Мацеем, селі на коней, драб узяў за павады клуначных -- зарысілі прэч ад бацькоўскага гнязда. Хутка ўбачылася каплічка, дзе чакалі навальніцу ў дзень прыезду, і калі параўняліся з ёй, Юры ўспомніў Эўкіна абяцанне і ўразіўся хуткасці яго выканання. Ну, наклікаў, наклікаў, загнана адказваў Юры, хай бог вырашае, што я магу вырашыць? Можа, і прабачыць, таму што без намеру, а ў гневе, і нават не ў гневе, а чорт ведае чаму і навошта.

Прыбыўшы ў Слонім, Юры ў той жа дзень пайшоў у касцёл паспавядацца. На пляцы сустрэўся яму канонік, які таксама кіраваўся ў касцёл. Даверная знешнасць ксяндза падказала Юр'ю пайсці на споведзь менавіта да яго. Ён ішоў у пяці кроках ззаду, прыдумляючы, як пачаць і чым скончыць няпростае сваё прызнанне. Надзея, што канонік дадзенай яму ўладай і нажытай за доўгі век святасцю зніме з яго цяжар пакутлівага граху, -- надзея гэтая ажыўляла Юр'я, ужо прадчувалася яму душэўная палёгка. Раптам святы айцец спыніўся і, адвярнуўшы галаву ўбок, заціснуў вялікім пальцам левую наздру -- адразу з правай выляцела вялікая сапля і цяжка пляснулася на камяні. Ксёндз доўга размазваў яе ботам. Звычайная гэтая справа, аднак, адхіліла Юрыя ад рашучай споведзі, ён вырашыў даверыцца абразам. У касцёле ён дзве гадзіны перад выявай Хрыста распавядаў усё і маліўся. Або не пачулася наверсе яго шаптанне, або не было прынятае для прабачэння, але Юрасю не стала лепш.

Пан Юры аддаўся справам. У першую чаргу прыяцелі пайшлі наведаць Стасевага дзядзьку -- старога каноніка бернардынскага касцёла, ад якога залежаў жыццёвы поспех Стася. Ён і жыў непадалёку ў дубовым доме на беразе Шчары.

Ксёндз Павел Рэшка, якога Стась бачыў апошні раз у дзевяць гадоў і таму памятаў у выглядзе чорнай даўгаватай плямы, аказауўся старым чалавекам млявай рухавасці; на вялікі або малы жаль пляменніка, на руках і на твары ксяндза бачыліся прыкметы блізкай сустрэчы з апосталам Пятром. Даведаўшыся, хто з незнаёмых маладых людзей даводзіцца яму сынам сястры, і ўпэўніўшыся ў сваяцтве з дапамогай пытанняў генеалагічнага значэння, айцец Павел клікнуў ахмістрыню пані Юсціну. Паўстала з змроку пакояў сухарлявая манашка з пячаткай крыўды на твары -- айцец Павел загадаў ёй падаць абед і віно.

- А я, Стасік мой родны, хварэю, уведзены ў душэўныя пакуты, -- пачаў гутарку ксёндз Рэшка і ўжо ні на імгненне не замоўк на ўвесь той час, пакуль госьці сядзелі за сталом. -- Так, Стасік, старасць мая сумная, проста жудасная. Як дзяржава наша патрывала ўзрушэнні ў апошнія гаротныя гады, так, падобна, і я паспытаў не меншыя ўзрушэнні... Не думаў я раней, што такі глыбокі і ганебны страх скоўвае цела, калі прыходзяць цябе забіваць...

Юры неадкладна ўспомніў Эўку і, спалатнеўшы, застыў у безнадзейнасці абвінавачанага забойцы. Ксёндз Рэшка вытлумачыў яго бледнасць як знак спагады.

- Так, уварваліся мяне забіваць, -- паўтарыў ён. -- Хто паверыць, што я, такі стары канонік, тыдзень праляжаў на гарышчы нерухома, як яшчарка, зарыўшыся ў прысак. А тут бегалі праклятыя богам казакі, жадалі дом спаліць, і мог ты, Стасік мой любы, не заспець мяне ў жывых, як няма ўжо на белым свеце айца Баляслава і айца Мікалая, якіх засеклі, не даўшы апошнюю малітву прачытаць... Толькі не ведаю, што лепш: тут зараз сядзець у пакутах разбурэння або там ляжаць з імі, падобна вялікапакутнікам у дабрыні выкананага запавету. Прымі я ў той дзень пакорліва, як Хрыстос, кару, не пакутаваў бы мой дух зараз і ніколі пасля смерці... Грашыце, дзеці мае, грашыце! -- сказаў ксёндз Рэшка, і Стась і Юры застылі з кавалкамі ў роце, здзіўленыя нечаканасцю і нязгоднасцю закліку. -- Так, грашыце, любыя мае дзеці, -- гаварыў айцец Павел, не заўважаючы здзіўлення гасцей, -- таму што, паверце мне, як роднаму бацьку, праведнасць патрэбна старасці, маладосці -- грэшнасць. А ўсё таму прыходзіцца гэтак гаварыць, што пражыць жыццё без граху нікому не дадзена...

Пан Юры падумаў пра сябе і заківаў. Але стары, ізноў палохаючы гасцей, раптам па-дзіцячы нястрымна заплакаў. Пані Юсціна моўчкі працягнула яму хустка. Ксёндз Рэшка выцер слёзы, высмаркаўся і сказаў:

- Усё жыццё, Стасік мой мілы і пан Юры, патраціў я на чытанне кніг і малітвы, і сам пісаў кнігі, спрачаўся з арыанамі, слухаў споведзі і пераконваў не грашыць. І сам не грашыў, ведае бог, ні ў чым не грашыў, і пані Юсціна можа пацвердзіць -- так жадалася мне чыстага жыцця, лёгкай смерці і вечных зносін з душамі ўзнёслага пачування... Адзін грэх звярнуў у купку попелу ўсе заслугі шматлікіх гадоў. Не, не так трэба жыць, так не трэба... Эх, пані Юсціна, -- звярнуўся ён да ахмістрыні, -- як весела маглі б мы з табою грашыць, ды ўсё згубілі... Зараз я стары, тоўсты, пачварны -- рассохлая бочка з гадзюкай на дне, і пані Юсціна таксама перакладала ў пустыя малітвы сардэчны жар -- і што? -- жменька попелу...

На здзіўленне Юр'я, манашка слухала нясціплае слова з спагадай; нават рухам не выказала яна хоць малую нязгоду. Нечаканая думка зарадзілася ў яго ў галаве: ці не жартуе злосна стары бернардзінец, выпрабоўваючы ўстойлівасць іх веры? Ці не чакае ён згоды, каб ускрыкнуць: "Грэшнікі! Такая ваша нясхільная вера, лёгкі вецер задзімае яе, і мара ваша аб злачынствах!" Ён прыкмеціў, што і Стась не ведае, што думаць аб родным дзядзьку, які з цвёрдасцю сласталюбца не адыходзіў ад тэмы граху ні ў які іншы бок.

- А ты, Стасік мой, грашыш? Э-э, маўчыш, заікання саромеешся. Трэба табе камянёў у рот набіраць, як старажытныя прамоўцы рабілі, і хадзіць на Шчару для дэкламацыі вершаў пад бег вады. Мне падаецца, так Цыцэрон рабіў, а можа, і не ён. А то да паненкі прыйдзеш госцем -- што ёй за слодыч клёкат слухаць усю ноч, нібы бусел побач улёгся... Але малайчына, малайчына, шаблю носіш, хоць гэтаму навучыўся, сячы, не падлічвай, што аднаго, што сотню -- усё роўна грэх... Гэтае шчасце тваё, Стасік мой любы, што заікай нарадзіўся, не ўзялі на тэалогію, а то стаў бы ксяндзом або манахам -- кнігі і малітва, малітва і кнігі ва ўсе зямныя дні. А ці ёсць у цябе паненка? -- утаропіўся ксёндз Павел на пляменніка. -- А калі няма -- Слонім не вёска, знойдзе і табе Амур асобу вясёлага характару...

Юры і Стась маркотна маўчалі -- ясна было, што сядзіць з імі за сталом звар'яцелы стары і думка яго трапечацца па закутках разбуранага розуму ў марных высілках аднавіць ранейшы парадак.

Нечакана ксёндз Рэшка адкінуўся ў крэсле і заснуў.

- Зараз да вячэры будзе спаць, -- сумна сказала ахмістрыня. -- Дрэнна бацьку Паўлу, ужо трэці год гэтак мучыцца, як двум казакам ілбы праламаў свінцовым падсвечнікам. У абразы стралялі... Ты, пан Стась, прыходзі, і пан Юры хай прыходзіць...

Шлюбныя браты

Неяк з вечара адолелі пана Юр'я сумненні ў сваёй будучыні: падавалася яму, што адсякуць яму руку, страціць ён нагу, і куды ён пайдзе на мыліцы і бязрукі? Каля касьцёла стаяць з працягнутай левай рукой? Ды там  усе месцы занятыя, прагоняць яго ад касцёла. Вось ім трэба са Стасем аб'яднацца, заняць сваё месца сілай. Яму пакуль пан вікары нічога не дасць. Стась безграшовы і без свайго дома, і я безграшовы і без свайго дома. Даўно пара нам шлюбнамі братамі стаць. Ці далёкая тая гадзіна бітвы, дзе я руку страчу і нагу панясе гарматным ядром, а можа, пасля гэтай бітвы абодва мы пацерпім аднолькава, вось і будзем хадзіць па міласці…

Раніцай пан Юры распавёў Стасю аб сваіх начных бачаннях, і Стась горача яго падтрымаў: "Увесь час марыў стаць тваім шлюбным братам! Гэта для мяне вялікая ўдача!" Знайшлі знаёмых сведак і зазірнулі ў касцёл. Тут не было людзей і ўзнёсла іграў арган. Хударлявы ксёндз, выслухаўшы Юрыя, іх блаславіў, за што яму далі грошай.

Абодва апусціліся на калені перад распяццем і вымавілі непарушную клятву:

"Божа Пане наш! Мы ўступаем у шлюбнае братэрства і на каленах заклікаем Цябе высвяціць наш непарушны саюз, для чаго мы даем Табе нашу клятву братэрскай любові. Мы абяцаем Табе, Пане наш, вечны наш сведка, і нашам сведкам з свету, што калі б абодва толькі адзін грош мелі, тады палова належаць будзе аднаму, а палова -- іншаму. А калі б на нас абодвух адна рука засталася, тады тая рука будзе працаваць на хлеб для абодвух. А калі б на абодвух толькі дзве застанецца нагі, тады тыя ногі будуць насіць целы абодвух. І даём гэтакую прысягу на век да нашага скону. Амэн!"

Пан Юры і Стась расцалаваліся. Два заахвочаныя сведкі таксама вырашылі стаць шлюбнымі братамі, тым больш, што не трэба было шукаць сведак -- Стась і Юры сказалі, што гатовыя. Дзве пары братоў пайшлі ў карчму, каб клятва ў вечнай дапамозе была запітая. Кармчар прынёс ім чатыры кухлі віна, і яны выпілі ў гонар гэтага дня. Гутарка зайшла на містычныя тэмы: Стась сказаў, што шлюбныя браты або не гінуць ніколі, а калі гінуць, то ў адным баі. Юры жадаў прывесці прыклад пана Мацея і бацькі, з якіх адзін пацярпеў, а другі -- не, каб у Стася не склалася падманнага меркавання -- адзін будзе пакалечаны, напрыклад, Стась, а, напрыклад, Юры, цэлы. Ён маіх спраў не ведае, падумаў Юры, трэба будзе яму сказаць.

На наступны дзень Стась і Юры падлічылі свае грошы -- пры сціплым жыцці хапала дзён на дзесяць. Але калі хадзіць на абед да вікарыя Рэшкі і слухаць скаргі на сваю незразумелую грэшнасць -- то на дваццаць. А што рабіць далей, сябры вырашылі не думаць -- бог дапаможа.

На дзень, калі грошы закончыліся, сустрэўся сябрам палкоўнік пан Вараньковіч. Заўсёды быў ён вясёлы, а зараз – шэры твар і тужлівыя вочы. "Вось, іду пасля памінальный імшы, -- сказаў Вараньковіч, -- сын загінуў месяц назад ад стралецкай кулі пад Віцебскам. Саракавіны пройдуць, пайду ў войска. Пойдзеце да мяне?"

Яны сядзелі ўтрох у карчме за кухлямі віна -- раз'яднаныя рознасцю клопатаў, і ў перапынках паміж рэдкім словам змрочна ўзіраліся ў чырвоны адліў віна, нібы чакалі з'яўлення на ім, як у варажбовай місцы, адказу з будучыні. Вараньковіч думаў аб помсце, Юры катаў свой пякучы вугольчык, Стась Рэшка пакутаваў ад няўвагі дзядзькі да пытаньня пра адпісанне. Вось так, кожны ў сваім, адседзелі яны спатканне, але на развітанне Юры папытаў Вараньковіча грошай у доўг. Не праяўлячы жадання даведацца пра іх патрэбы, пан Вараньковіч высыпаў з кашалька палову талераў і толькі два словы сказаў: "Бярыце, панове!"

У сумненнях сваіх аб спадчыне і звязанай з ім будучыні Стась звяртаўся за радай да Юр'я. Але парады, народжаныя  засяроджаным на таямніцы розумам, усе зводзіліся да аднаго -- прасі! Прасіць звар'яцелага дзядзьку, адчуваў Стась, было бессэнсоўна, наогул просьба магла выклікаць  адваротны вынік у пераблытаных дзядзькавых думках. Таму Стась настойліва клікаў Юрыя з сабою -- для важкасці клопату; але ўжо і сам айцец Павел пытаў, куды знік пан Матулевіч, які прыйшоўся яму да душы.

Зноў селі ўтраіх абедаць. Ксёндз Рэшка гаварыў:

- Пан Юры, хоць я і грэшны, але ўсякай ганьбы ад людзей баюся. Вядома, адно за другое не залічваецца, адзін грэх усё жыццё перакрэсьлівае, але гэта перад богам гэтак, а мы, грэшныя, сляпыя, няшчасныя, суддзямі адзін аднаму быць не можам, таму што калі чысты ў адным і судзіш іншага, то грэшны ў другім, у чым ён чысты, і будзе не суд, а хлусня...

Тут пачалося выціранне слёз пададзенай хусткай, і ў кароткую паўзу Юры паспеў уставіць важнае для сябе пытанне:

- Калі бог судзіць, навошта самому сябе судзіць?

- Пан Юры, любы, -- адказваў ксёндз Рэшка, -- бог праз сумленне судзіць... Яны абразы секлі, я ў іх жыццё адабраў... Вось мая чысціня -- у крывавых пырсках... Я іх не шкадую -- гэта неразумныя людзі, я сябе шкадую, што заплямлены крывёй...

Пан Юры пры апошніх словах здранцвеў, нібы канонік пракраўся ў яго таямніцу і трымаў перад вачамі паляну з усім здарэннем. Але пра іншае думаў стары канонік, нейкае новае замяшанне ўсхвалявала яго.

- Госпад наш выкрываў, -- працягнуў бацька Павел, вярнуўшы сваёй ахмістрыні змоклую анучку. -- Але за баявы меч не браўся -- меч духоўны трымала яго правіца... Аб тым мая сляза, што нават у праведніку зло сядзіць напагатове, як апранутая ў зброю шляхта ў вогнішча ў ноч перад вылазкай...

Мімаволі прытрымліваючыся зрокам у паказаны бок, Юры зазірнуў у сябе і выявіў, што чорная пляма – ніякая не пляма, а хітры нячысцік з нейкаю залатой кропкай на рагах, як з ордэнам за перамогу... Бачныя нячысцікі, але таму бачныя, хто выканаў... Гэтае адкрыццё прарэзала ў пана Юр'я над брывамі маршчыны глыбокага здзіўлення, але і супакоіла.

Стары ксёндз гаварыў гэтак жа несуцішна, але закліку да граху Юры ад яго не пачуў, наадварот, прасочвалася ў яго прамовах прыкметная касцёльная набожнасць.

- Пан Юры мілы, уся бяда мая ў тым, што я стары і нямоглы. Будзь я малады, як мой пляменнік пан Стась або ты, пан Юры, па-іншаму забілася б зараз маё сэрца. Трэба зрабіць шмат спраў, карысных людзям, сплесці іх у вянок, ускласці на галаву і ісці ў ім на вышні суд. А ў адзін дзень, і ў месяц, і за год столькі добрых спраў не зробіш. Мне ўжо позна. Пан бог думае: завошта літасць? Грэх, скажа ён, не развітваецца, грэх змываецца цяжкай працай. А калі я адкажу, што кроў мая вывяргаецца разам са словамі, то ён скажа: калі свінапас, здзейсніўшы грэх, працягвае клапатліва пасвіць свіней, або шляхціч адважна секчыся, гэта што ж -- подзвіг адкуплення?..

Гэтыя развагі памаленьку змяншалі весялосць Юрыя. У словах старога была цяжкая праўда, якая парушала спакой; ён менавіта так і лічыў.

- А якая, айцец Павел, добрая справа можа быць звыш працы? - спытаў Юры.

- Каханне, - адказваў канонік. -- Каханне дае чалавеку душу, каханнем душа захоўваецца і абнавіцца можа толькі праз каханне. Новую душу грэшны чалавек сам павінен стварыць. Вы спытаеце, панове, ці магчыма такі цуд? Усё магчыма па літасці божай...

Юры вывеў з апошніх слоў, якія завяршыліся па звычаю слязамі, што мае рацыю бернадзінскі канонік -- трэба рабіць сваю рыцарскую справу, а для кахання ў яго Аленка есць.

Палкоўнік Матулевіч

І якраз скончыліся саракавіны ў палкоўніка Вараньковіча. Да гэтага дня сабралася немалая харугва, пайшлі спешна на Аршаншчыну, Вараньковічу не цярпелася паквітацца за сваю страту.

Непадалёк ад вёскі Лазні здарыўся бой з рускай сотняй стральцоў. Яны гналі палон на продаж -- дзве сотні сялян і баб, з якіх у Маскву дайшла б палова, а палова засталася б пры дарозе, дай бог, закапаная. Вараньковіч сказаў сваім паручыкам затаіцца ў лесе і, калі палон ўцягнецца ў лес, секчы ахову. Матулевічу ён загадаў напасці на аганвард -- ні адзін не павінен уцячы. Харугва пакінула коней убаку і заспяшалася па схованках. Першым стрэлам палова стральцоў была забітая. Юры сам застрэліў сотніка з пісталета, а Стась шабляй паклаў дваіх. Бой быў імклівы, і Вараньковіч страціў траіх параненых. Кінулі зброю дваццаць чалавек, іх павязалі, а ўвесь палон распусцілі па хатах.

Увечар Юры дрымотна ляжаў на сене; цёмна было на душы, доўгую чараду будучых дзён угадваў ён у сваім сумным здранцвенні -- усе абяцалі такую ж нуду. Стась побач сточваў шчарбіны з джала шаблі; маркотна рыпеў камень, змрочна пабліскваў клінок, нагадваючы Юр'ю Эўкіна абяцанне. Юры думаў, што праклён не ёсць сама смерць, а чаканне яе, смутак аб ёй, супраць якой нямоглыя віно, весялосць таварышаў, іх пахвалы і клопаты. Жывеш -- што ў яме сядзіш, няма рукі, каб дапамагла выйсці. Заб'юць -- ніхто і знаць не будзе завошта...

Юры, не вытрываўшы, распавёў Стасю свой міжвольны грэх.

- Эх, пан Юры, што пакутаваць, -- адказаў Стась. -- Ведзьма таго не вартая. Я іх сотню скрышу, абы ты быў шчаслівы.

- Чаму ж мне няшчасна? -- спытаў Юры.

- Можа, табе, пан Юры, такое прызначанае.

Нічога споведзь не змяніла, наадварот, дадалася новая пакута, -- што таямніца вырвалася і зараз вярнуць яе у таемную душэўную скрыню пад замок ужо нельга. Суцяшала трохі, што шлюбны брат будзе нямы, як магіла, але калі на самога сябе нельга спадзявацца, як іншаму давяраць?

Уранку, узяўшы два дзесяткі людзей, Юры паехаў даведацца, ці ёсць стральцы паблізу і што яны робяць. Ніякай патрэбы хадзіць самому ў выведку не было -- душа ныла, вось і прыдумаў занятак. Супраць звычкі Юры не паклікаў з сабою Стася, ён нават пастараўся выехаць неўзаметку, але праз вярсту Стась нагнаў яго і зарысіў побач. Юры пацешыўся клопату сябра, але яна выклікала і прыкрасць -- з-за раскрытай таямніцы. З асцярожнасці ён падзяліў свой атрад на два і другі даручыў Стасю. Так ішлі каля гадзіны і раптам, пераваліўшы ўзгорак, наткнуліся на страляніну коннага стралецкага раз'езда. Стральцоў было больш, чым салдат пры Юрыю, і, пачуўшы лёгкасць здабычы, яны без прамаруджання пачалі атакаваць. Юры падаў знак сыходзіць. Стральцы перайшлі ў галоп, але на грудку сустрэты супернік падвоіўся -- імпэт стральцоў імгненна патух. Сутыкнуліся, даткнуліся шаблямі і разляцеліся -- кожны ў свой бок без адмысловых страт.

Праз тыдзень далучылася харугва да вялікага атрада пана Кміціча. Каб не думаць, жывая або мёртвая Эўка, Юры адправіў дахаты драба з лістом да бацькі і наказаў паведаміць усе мясцовыя навіны, прычым пералічыў пра каго -- пра бацьку, Мацея, Эўку і іншых. Драб паскакаў з неахвотай скрозь небяспечныя вёрсты -- пан Юры маліўся, як анёл-ахоўнік, аб цэласці гэтага чалавека.

Кміціч дайшоў да Чарэі, якую трымала рускае войска. Каб выманіць непрыяцеля, ён загадаў харугвам Вораньковіча і Ліпскага высунуцца наперед, а астатніх затаіў. Палкоўнік Вараньковіч выехаў перад палком і падняў буздыган. Ён стаяў наперадзе сотні Матулевіча. Усё глядзелі на яго, чакаючы цвёрдага, які абрывае ўсе хваляванні -- крыку "Наперад! Сячы!", і тады харугва скранецца і, узняўшы ўверх шаблі, паімчыць ў сечу для агульнай перамогі і выпрабавання кожнага асобнага лёсу. Грымелі рэдкія залпы, ніхто на іх не звяртаў увагі. Раптам палкоўнік паваліўся з каня. Да яго кінуліся -- кунтуш на яго грудзях быў прабіты куляй, Вараньковіч быў мёртвы. Шэрагі харугвы прыйшлі ў разгубленасць, атака зрывалася. І Юры вырваўся наперад і ўладна скамандаваў:

- За палкоўніка Вараньковіча! Сячы!

 Ён скакаў наперадзе лавіны. Справа нёсся ў бой полк Ліпскага. Дваранская конніца палічыла гэтыя дзве харугвы нямоцнымі і сустрэла іх неасцярожна, маючы за спіной яшчэ палкі Хаванскага. Завязаўся бой, як Кміціч абрушыў галоўную сілу, і рускія палову пакінулі пад шаблямі, а палова збегла ад Чарэі пад Полацк.

 Увечар, пералічваючы заслугі, гетман Сапега ўручыў пану Юрыю палкоўніцкі буздыган. Шасціперы гэты буздыган, які некалькі гадоў насіў Вараньковіч, належаў раней палкоўніку Нарушэвічу, што таксама ўпусціў яго на смяротным полі, а далей у глыбіню часу шоў ужо зусім невядомы Юрыю шэраг людзей, якія адпрасавалі да пяшчотнай мяккасці рукаятку гэтага знаку ўлады. Юры заткнуў буздыган за пояс, і з віном віншавальнага кубка ўвайшоў у яго нібы свежы струмень жыцця.

 У Юрыя апынулася двое параненых -- малады шляхціц і дасведчаны ў бітвах пан Анілевіч, родам з Слоніма. Стась тут жа падкаціўся да Юрыя з просьбай -- раз Анілевіч з Слоніма, то можа будзе для абодвух добра, калі ён правядзе яго дахаты і заадно зойдзе да дзядзькі? Юры імгненна ўспомніў, што шлюбны брат валодае яго тайнай і без роздуму пагадзіўся. Аб чым размова, сказаў ён, трэба табе каноніка наведаць, і не толькі раз або два, ты гавары, што неспакойна ў цябе на сэрцы з-за слёз, якія той пралівае, маўляў, молішся пану богу аб яго здароўі. Адначасова ў Юр'я палепшыўся настрой: можа, вікары дасць Стасю запавет на сваю сядзібу, і тады не прыйдзецца ім хадзіць ад касцёла да касцёла, калі яны страцяць руку і нагу, а будуць спакойна сядзець у доме, прыгадваць мінулыя дні.

Пачуццё надзеі захапіла Юр'я, калі далёка праводзіў Стася да роднага дзядзькі. На разьвітанне ён аддаў Стасю амаль усе грошы, а той, безграшовы, прыклаўшы руку да сэрца, дзякаваў. Пры растанні Юры праслязіўся -- чамусьці падалося яму, што ў хуткім часе яго заб'юць або абавязкова моцна раняць.

 Вярнуўся з Дымоў драб. Пан Юры накінуўся на яго з пытаннямі: як бацька? як Мацей? як Мяцельскі? як Эўка? На ўсе пытанні драб даў адказы: бацька бласлаўляе цябе, Мацей жадае пану поспеху, Мяцельскія цябе вельмі чакаюць, Аленка па пане смуткуе. З Эўкай драб не размаўляў, але бачыў яе разы тры, прычым аднойчы яна прыходзіла да пана Матулевіча, просячы даць каня, і той даў. Пан Юры ў імгненне прасвятлеў і паклікаў таварышаў выпіць: "Шчаслівы ліст атрымаў, -- сказаў ён. -- Ад бацькі!"

 Але ўначы, калі заціхлі п'яныя радасныя сны, нечакана прыйшла да яго Эўка і стала палохаць, ён не баяўся, як не баяцца пагроз сястры, ведаючы, што крыўду можна лёгка зняць ласкай. Прыснілася Юрыю капліца, сляпы дождж, яны стаяць удвух пад падстрэшкам, і з рэдкім кропельным стукам цячэ іх пакутлівая гутарка.

 - Палкоўнік, так, пан Юры?

 - Выпадак, Эўка.

 - Нішто не выпадкова, пан Юры.

 А ён, унутрана згаджаючыся з Эўкай, уголас гаворыць: "Не, трымае нас выпадак", таму што для яго неабходна яе згода на яго выпад, а яна ўпарціцца, даказвае сваё, а ён сваё, і ўрэшце яна гаворыць: "Можа, і выпадак, пан Юры". А дожджык пырскае на траву, і гавораць па дзесятым разе ранейшыя словы, не рашаючыся расстацца...

 Прачнуўся пан Юры з пачуццём лёгкасці на душы. Выйшаўшы ў двор, удыхнуўшы свежасці, плюхнуўшы ў твар з калодзежнага вядра жменю воды, Юры ўзбадзёрыўся і рашэнне прыняў. Ён сказаў сабе: "Думаць больш пра Эўку не жадаю!"

Даўжнікі

Пасля Чарэі, якая сумна апраўдала сваю назву для рускіх, пераследаваць Хаванскага, які адарваўся на Полаччыну з моцнымі гарнізонамі, Кміціч не рашыўся, а вярнуўся і стаў каля Барысава, дзе павінны былі пачаць мірныя перамовы камісары з абодвух бакоў.

Ішоў лістапад. Маркотная нуда ахапіла Юр'я. Быў ён адзін -- мог бы паехаць да бацькі і Мацея, але страшыўся з’явіцца з таямніцай замаху на Эўку, а ад Стася Рэшкі не прыходзіла ніякіх вестак. Журботнасць аб Стасю падбіла пана Юр'я паехаць у Слонім. Праўда, паездка ў Слонімскі павет патрабавалася для таго, каб адведаць удаву Вараньковіча і аддаць доўг, узяты ў яе нябожчыка мужа. Можа, жонка і не ведала пра гэты доўг, але Юры заўсёды аб ім памятаў, і зараз быў прыдатны час. Захапіўшы з сабою чатырох драбаў, ён выправіўся ў шлях.

Стась расчуліўся да слёз прыездам свайго шлюбнага брата і драбаў, магчыма, ад свайго самотнага становішча. Стары бернадзінскі канонік вярнуўся да поўнага розуму і адпісаў яму маёнтак Рэшкі, але месяц назад памёр. Прыйшлося намучыцца ад страхаў невядомасці, таму што ішлі кацінымі зграйкамі канонікі і манахі, каб вырваць Стасеў кавалак для слонімскага або лідскага касцёлаў. Своечасова плячо Анілевічу прастрэліў чортаў маскаль, дай яму бог жыцця, калі не паспелі забіць. Абакралі бы ў яго адсутнасць начыста -- у іх назад не вырвеш. Чаго толькі не гаварылі дзядзьку праклятыя шэльмы, ці ледзь не панна нябесная загадала гэтую вотчыну ў дзядзькі прасіць, -- тут Стась збянтэжана пакрывіўся на прыяцеля: ці не пакрыўдзіў ён у запале той вобраз, які выцягнуў іх з Дымоў, але Юры працягваў утрымліваць усмешку, заахвочваючы Стася да аповяду. "Так я гаварыў, - прыспешыўся Стась, - дзядзька, айцец Павел мой любы, калі б ты Рэшкі ім запісаў, тады любы хлоп будзе багайцешы за мяне".

Юры шчыра паспучаваў і пачаў аглядацца. Усё ў доме змянілася пад характар Стася або з-за недахопу ў яго грошай: ахмістрыня, пані Юсціна, вымушана сысці ў кляштар, яе пакой заняў драб, і ён спаў на яе пасцелі, на сцяне замест абразоў віселі Стасевы пісталеты і шабля, кнігі айца Паўла былі складзеныя ў кабінеце і ўжо пакрыліся пылам. І ў кухні панавала запусценне.

- А хто табе гатуе? -- спытаў Юры.

- Драб. Хто яшчэ?

- Што ж ў цябе настрой нешчаслівы? -- пацікавіўся Юры.

- З чаго яму быць радасным? -- адказваў Стась. -- На гэты дом бернардзінскі касцёл зубы точыць -- дом дубовы, тры пакоі, акрамя кухні, паспрабуй сёння пабудаваць -- не так проста. Ксяндзы лічаць, што хата айца Паўла належыць ім -- маўляў, ён тут гэтак маліўся, гэтак маліўся, што граху ніякага не засталося. А ў мяне грошай няма даць каморніку, каб вырашыў як трэба, а інакш святошам саступіць…

Юры дастаў кашалёк з талерамі:

- Бяры, колькі трэба?

Стась стаў дзякаваць за ўвагу і перапрошваць:

- Я з-за гэтага дома нікуды не выходжу. Варта мне выйсці, як ксяндзы дом захопяць і трэба дваццаць драбаў, каб іх выкурыць. Цябе бог паслаў мне на дапамогу!

- Так, ксяндзы нездарма мараць хату забраць, -- сказаў Юры. -- Хто ж адмовіцца. Пакуль не позна -- даць каму варта.

- Даць каму варта? -- пытальна сказаў Стась, падумаў і рашыўся: -- Пайду каморніка залагоджу. Пан Юры, ты пакуль тут пабудзь, а то ксяндзы ўлезуць…

Стась схапіў кашалёк, надзеў шаблю і на кані кудысьці паскакаў.

Ён вярнуўся праз гадзіну надзвычай радасны, выставіў штоф віна і  пачаў збіраць закуску. Нічога, праўда, не было, акрамя сала і хлеба.

- Пан Юры, вып'ем! Дом запісаны на маё імя! -- сказаў Стась. -- Я твой даўжнік ды смерці!

- Давай, вып'ем за дом! -- адклікаўся Юры.

Назаўтра, узяўшы з сабою двух драбаў, ён паехаў у маёнтак Вараньковіча. Стась ад прапановы Юр'я паехаць разам адмовіўся, спаслаўшыся на ахову свайго дома. Пан Юры разважыў, што, напэўна, грошай у Стася не засталося, а за кампанію ён не жадае наведваць удаву.

Маёнтак Вараньковіча было ў пятнаццаці вёрстах ад Слоніма. Юры думаў вярнуцца да вечара, але ўдава і сын-падлетак так настойліва яго прасілі, каб ён хоць вечар прабыў у іх, што ён адмаўляцца не стаў. Удава расплакалася за вернуты доўг і запрасіла Юрыя і салдат за стол. Яны да цемры апавядалі  пра Вараньковіча, які ён быў добры палкоўнік і як забіла яго выпадковая куля. Сын зачаравана слухаў ўспаміны Юрыя і драбаў, а ўдава выцірала слёзы канцом хусткі. Назаўтра на развітанне яна ўсунула пану Юрыю скрутак, па ейных словах, "на дарогу", у якім яны знайшлі штоф гарэлкі, вэнджаную грудзінку і буханку хлеба. "Усім на абед!" -- вырашылі салдаты.

Надвор'е было марознае, але ў разрывах хмар праглядвала сонца. Стась з Юрасём вырашылі прагуляцца ўздоўж Шчары, Стасю трэба падкрэсліць сваю радасць аб поўным валоданні домам:

- Зараз, пан Юры, і ажаніцца можна.

- І што, ёсць пані на прымеце?

- На прымеце няма, але знойдзецца, -- упэўнена адказваў Стась. -- Вось з'езджу ў Рэшкі, можа, там і нявеста сядзіць у блізкім суседстве ды яшчэ з пасагам у дваццаць валок. А ты?

- Мяне Аленка чакае. Перад бацькам сорамна...

- На тваім месцы, -- сказаў прыяцель, -- прызнаўся бы я бацьку. Ды ён і падзівіцца гаротнасці такой...

- Падумаю, -- кіўнуў Юры, але кіўнуў, каб спыніць хмяльныя парады. Засячы ён у п'яным чадзе старога Мацея, яшчэ, пасердаваўшы, прабачыў бы яго бацька. А Эўку -- не, не прабачыць. Спляліся ў іх нейкія загадкі... Ды і што, ці мала страшных таямніц на зямлі? Ці ўсё ведаем? Лепш і не ведаць...

- Ну, а ты, брат Стась, калі ў полк? -- спытаўся Юры ў таварыша. -- Або не пайдзеш да такога палкоўніка?

- Як не ісці. Толькі добра, пан Юры, рыцара нарадзіць у процідзеянне вайсковаму року. -- І пасаладзеў голас Стася, выдаючы запаветную мару, і вочы сплылі ў Лідскі павет, на адпісаны двор, у нагрэтую печкай спальню. Але патрабавалася неяк апраўдаць план: -- А то не застанецца Рэшак на белым свеце.

- Ды што ж пакутаваць, -- адказваў Юры, -- калі ўсё роўна судны дзень і ўсеагульнае ўваскрэсенне.

- Гэта так. Але не заўтра? -- разважыў Стась. -- Сам пан бог заклаў такі абавязак у нашу форму, каб прадоўжылі фамільныя шэрагі, -- але зазначыўшы, што прыяцель пачынае касіць на яго падазроным поглядам, паспешна рэабілітаваўся: -- Пан Юры, добрая справа заўсёды няблізкая. Заеду ў Рэшкі, атрымаю грошы -- абавязкова прыеду…

- Давай, -- пагадзіўся Юры.

- Эх, пан Юры, пакуль я пахаваў дзядзьку, мне памучыцца прыйшлося, -- прызнаўся Стась. -- Калі выносілі айца Паўла хаваць,  шаблю паднімаў супраць ксяндзоў, жадалі, каб я ззаду іх быў. А я гавару: хто наперадзе мяне за труной устане -- заб'ю. Зацерці жадалі, быццам дзядзька мой адных ксяндзоў меў на розуме…

- Малайчына! -- пахваліў Юры.

- А зараз я гэтую хату прадам, -- гаварыў Стась. -- Яна мне ў Слоніме не патрэбная. А куплю дом ў Лідзе, блізка да свайго маёнтка.

- Правільная думка, -- ацаніў Юры.

- Вось і я вырашыў: правільна. У Слонім, можа, я раз у дзесяць гадоў прыеду. Навошта мне тут дом?

- Каму ж ты прадасі?

- Ксяндзам, вядома,-- адказаў Стась.

- І што ксяндзы за дом табе дадуць?

- Не ведаю яшчэ, -- сказаў Стась. -- Падумаю.

Юры паглядзеў на яго ўважліва, дзівячыся на яго хватку: хутка ж праходзіць у Стася непрыязнасць да ксяндзоў -- усё за злотыя.

Кушлікі

У дывізіі Паца полк хадзіў браць Вільню, але маскоўскі ваявода зачыніўся ў Ніжнім замку; тут яго і пакінулі, вырашыўшы не марнаваць людзей на аблогу, і пайшлі да Гародні, дзе царскі атрад, не маючы сіл абараняцца, здаў горад. Зноў вярнуліся да Барысава і дарма правялі ў аблозе тры месяцы.

Увосень рушылі на Віцебск, дзе царскі ваявода Хаванскі і дворны маршалак Жэромскі сышліся недалёка ад Глыбокага ля вёскі Кушлікавы горы. Кожны прывёў войскаў на гэтую бітву па тысяч дзесяць, але і князь, і гетман разумелі важнасць перамогі для пералому вайны, якая зацягнулася. Перамога Хаванскага азначала б заключэнне неабходнага цару Аляксею міру. За апошнія тры гады цар правёў у Расеі тры наборы людзей у войска і паставіў у палкі восемдзесят тысяч салдат. Усе магчымасці былі вычарпаныя, паколькі перад тым хадзіў па рускай зямлі мор, бунтавалі гарады, незлічоныя сталі сялянскія ўцёкі, спусцела казна. Перамога Жэромскага азначала б  здачу царскіх гарнізонаў, што былі ў гарадах, -- немагчыма доўга трымацца без падмацавання на галоднай пайцы. З такім разуменнем мэты князь Хаванскі і Жэромскі сутыкнулі войскі.

Аднойчы здрадзіўшы князю, фартуна не жадала да яго вяртацца; на вайне такая здрада прыводзіць да паразы... Вось завагаліся стралецкія палкі на левым крыле, іх змялі, і ўжо нішто, нішто -- ні каманды, ні сеча баязліўцаў, ні асабістая адвага князя, -- не можа спыніць распачаты разгром. Войска адчувае, што да яго спяшаецца няшчасце, і пачынае адыходзіць, а потым бягуць маладушныя, а на адважных абвальваецца лавіна панцырнай конніцы, а ўцекачам садзяцца на плечы лёгкія харугвы Ліпніцкага, Матулевіча, Нарбута -- і ўжо вось на некалькі вёрст мільгочуць шаблі, падаюць людзі, усмоктвае кроў восеньская зямля... Дужы конь выносіць няўдачлівага князя ад ганьбы і бядот палону, і яшчэ малы атрад адрываецца ад пагоні, але войска... было войска -- і няма яго, канчаюць з ім пераможцы, яно яшчэ б'ецца асобнымі агменямі, але гасяць іх клінкі палкоўніка Матулевіча, а там -- наваградскай харугвы, а побач -- гусарскія шаблі. І ўжо вядуць павязаных афіцэраў і зганяюць у натоўп простых ратнікаў... Цяжкім будзе іх палон; доўга ім чакаць, пакуль размяняюць адзін за аднаго галовы, а да таго дня трэба неяк дажыць, і кладзецца на твары пячатка асуджанасці...

Пасля Кушлікаў адыманне віленскіх замкаў здзейснілася як бы само сабою. Царскі ваявода Мышэцкі, калі падышло да горада войска, разважыў, што не ўтрымаць яму Ніжні замак сваім гарнізонам у восемдзесят чалавек. Але і здавацца на літасць ліцвінам было ганебна для царскага баярына. Ён перацягнуў у замкавае падполле дзесяць бочак пораху, прымайстраваў кнот і вырашыў падпаліць яго, калі сыдзецца ў пакой па ягоным выкліку ўвесь яго малалікі атрад. Гулка прагучаў бы гэты выбух, абрушыўшы каменную цвярдыню на беразе Віллі ў памятную магільню, выплюхнуўшы ў нябесную вышыню слуп парахавога дыму і сноп з васьмідзесяці душ. Толькі не пашэнціла яму, не даў госпад здзейсніць гэты яго подзвіг. Усё прадугледзеў ваявода, акрамя аднаго, але, мабыць, найважнейшага -- што не ва ўсіх дужы дух і трывалая вера, і слабасць чалавечая абараняе сябе іншы раз надзейней, чым зброя. Не жадае па-геройску паміраць слабы чалавек, усё ў ім пярэчыць смерці; яшчэ ў баі робіць ён загаданую справу, але самому ўзысці на парахавую бочку, калі ёсць іншы выбар, -- не, не пускаюць яго ногі. І ўжо тут можна пашкадаваць князя, што не атрымалася яму так ярка, хутка, весела адарвацца ад грэшнай зямлі і ўвайсці ў гісторыю ўзорам адданасці царскай прысязе. Дзесятак салдат, якія ведалі аб сутарэнным начынні, не захацелі ўзрывацца, звязалі ваяводу і адкрылі вароты...

Праз два дні на пляцы перад касцёлам св. Станіслава вырас памост, пасярэдзіне яго паставілі дубовую калоду. Сабраўся шматтысячны натоўп. Ужо ведалі, што кароль спытаў ваяводу, якой літасці ён жадае. Мышэцкі адказваў, што літасці ад караля не жадае, а жадае кары, і кароль на дзёрзкі гонар коратка кіўнуў. Хутка варта, прарэзаўшы натоўп скразным калідорам, прывяла князя. Выканаць прысуд падахвоціўся княжы кухар, які змяніў дзеля вольнага жыцця грэчаскую веру на лацінскую. Князь не глядзеў на здрадніка. На памост узышоў падсудак і, разгарнуўшы звіты ў трубу ліст, прачытаў, выкрыкваючы словы ў пахавальную цішыню пляца, што караюць ваяводу Мышэцкага не за верную службу цару Аляксею, не за адважную абарону горада, а пазбаўляюць яго галавы за тыранства, калецтвы людзей, мукі і разбой. Мышэцкі адказваў, што бог аб ім усё ведае. Затым сказаў кухару: "Ці магу, кат, памаліцца?" Той перад мноствам народа і па заведзенай традыцыі дазволіў. Мышэцкі пакланіўся на чатыры бакі, перахрысціўся апошні раз і апусціў галаву на калоду. Кухар занёс над былым гаспадаром завостраную сякеру, і звалілася ў кошык галава маскоўскага ваяводы…

Увечар Юры пайшоў у Ніжні замак на каралеўскую бяседу; не пайсці туды ён ніяк не мог, і не толькі таму, што не зразумелі б такую абыякавасць вярхоўнія людзі, але і самі таварышы яго – усе прыйшлі б у поўнае здзіўленне. Ды і самому жадалася -- не кожны год выпадае пасядзець у такім зборы, папіць віна сярод лепшых імёнаў. Ужо да дванаццаці дайшло, а канца застоллю не бачылася. Тут да пана Юрыя прыйшло разуменне, што ён грае адну з апошніх роляў на гэтай бяседзе. Ці ёсць тут палкоўнік Матулевіч, ці няма яго -- нікога не цікавіць. Ён палкоўнік, таму што спусцелае месца Вараньковіча заняў адразу, а не заняў адразу -- гетман Сапега паставіў свайга стаўленіка, у якога зямлі больш. Вось яны сядзяць цэлай суполкай -- Сапегі, Пацы, Радзівілы, Агінскія, Хмары. То што табе на гэтым застоллі рабіць? Пра што шумець?

Юры падняўся і паехаў у сваю карчму. Бачачы палкоўніцкую шапку, не чапалі яго крыкам начныя дазоры. На вузкай Бернардзінскай вуліцы выскачыў на яго з завуголля нейкі злодзей з нажом, але, не дабегшы трох крокаў, паваліўся на зямлю, нібы зачапіўся нагой за нацягнуты ланцуг. Нож звонка паскакаў па камянях, а злодзей падхапіўся і, прыпадаючы на пабітую нагу, панёсся па глухой вуліцы. Праз крокаў дзесяць яго сустрэла ўладнае "Стой! Страляю", але ён панёсся хутчэй. Раптам гухнуў стрэл, чутны, пэўна, ва ўсёй Вільні, і злодзей грукнуўся на брук. Юры павольна праехаў паблізу двух вартавых, якія ішлі да месца забойства.

У Вільні, якая моцна пацярпела ад казакоў і рускіх, не было месцаў для харугваў, і войска пацягнулася да Барысава ламаць змардаванага доўгай аблогай і голадам ваяводу Хлопава. Падавалася ўсім, што важна перамагчы ўпартую барысаўскую абарону -- два гады трымаў горад царскі атрад Хлопава, і зараз сярод іншых вернутых гарадоў тырчэў Барысаў кідкім бяльмом. Думалася, вернем -- і наблізіцца канец вайне...

Толькі нікому не дадзена ведаць, што грымне ў будучыні. Ва ўсякім выпадку вызваленне Барысава не азначала канец ваенных дзеянняў. Вось харугвы абсадзілі Барысаў, хутка і Хлопаў пакіне крэпасць, са сцен якой глядзяць галодныя стральцы на сытнае, абознае жыццё аблогі... Іншы страх забірае стральцоў -- што ў адну з начэй перарэжуць іх, галодных, мясцовыя жыхары, як перарэзалі трохтысячны гарнізон у Магілёве. Разумее гэта Хлопаў, разумеюць гэта харугвы, якія вядуць аблогу і гультаявата чакаюць, калі адчыняцца гарадскія брамы…

Вось і адчыніліся -- атрад ваяводы здаўся на літасць ліцвінаў. Ім далі двое саней з харчамі і адпусцілі, выдатна разумеючы, што палова гэтых змардаваных стральцоў загіне па дарозе...

Бацькоўскі ліст

Юры нечакана атрымаў бацькаўскі ліст. Прывёз ліст пан Пашута -- нечакана ён паўстаў з забыцця, паўп'яны і шумны, і кінуўся цалавацца. Потым пляснуў сябе па ілбе кулаком і запусціў руку ў глыбокую кішэню: "Скачы, пан Юры, табе ліст ад бацькі!"

Запрашэнне Пашуты паскакаць напоўніла Юрыя асцярогай, што Эўка сказала бацьку пра ўдар шабляй, і ліст утрымоўвае лютыя бацькоўскія праклёны.

"Дарагі сын! -- прачытаў ён, і як маннай нябеснай па сэрцы-- прыйшла воля ад страхаў. -- Прымі маё блаславенне, поспехаў табе жадаю ў рыцарскіх справах і перадаю табе з панам Пашутам грошай, хоць і не вельмі многа. Пан Міхал, нарэшце, пасватаўся да Волькі Мяцельскай, дай ім бог шчасця. Аленка Мяцельская аб табе ўспамінае і за тваё здароўе моліцца. Трэба і табе, пан Юры, ёй напісаць ласкавы ліст. Пан Пётр Катовіч, дзякаваць богу, даў хрост, больш не піць і збіраецца ў войска падацца…"

- Катовіч! -- уразіўся Юры. -- Ты глядзі! Абрыдла гузакі насіць!

- Катовіч? -- адгукнуўся Пашута. -- У вознага Яшчура быў у гасцях. Выйшаў п'яны, пераблытаў хлеў з хатай, саснуў сярод курэй  . Вось, трымай, пан Юры, -- ён працягнуў кашэль з серабром.

Пакуль Юры дзякаваў Пашуту за дастаўленыя грошы, ён ліст не чытаў, а калі прачытаў апошнія радкі, да яго вярнулася ранейшая боязь.

"Яшчэ жадаю паведаць, -- прачытаў ён, -- што балеў мне красцец, але Эўка два разы пашаптала -- як і не было нічога. Зараз, сын, вырашыў у войска пайсці, хочацца мне паслужыць радзіме, калі мне хопіць сіл выехаць на кані ды сабраць чалавек пяць шляхты, то чакай мяне да сябе, разам будзем маскалёў секчы. І пан Мацей едзе. Пасля сыходу ў тваю харугву пана Пашуты, сорамна нам сядзець у хаце, як нямоглым старым. Добра было б яшчэ раз, Юры, цябе ўбачыць, іншых радасцяў няма, акрамя цябе нікога ў мяне не засталося."

Божа ты мой, падумаў Юры, бацька, пан Мацей, Стась прыедуць, як на ліха абодва злучацца, і будуць штодзённымі сустрэчамі мае нервы церабіць. Ляжаў бы бацька ў хаце, Эўка нашэптвала над ім, Мацей пашанаваў сваю нагу, і Стась заставаўся ў сваіх Рэшках, сватаючыся да якой-небудзь паненкі з пасагам у дваццаць валок, -- для ўсіх было б лепш.

Мала верылася Юрыю, што ўбачыць даўняга таварыша, які намерыўся звіць гняздо і памножыць збяднелы лік Рэшак, раней, чым той здзейсніць хоць бы пачатковую працу, але праз месяц Стась прыбыў у лагер, прычым не адзін, а ў кампаніі з панам Адамам, Мацеем, возным Яшчурам, Пятром Катовічам, малодшым сынам Катовіча, Міхалам Бельскім і іншымі ахвотнымі паваяваць з рускімі, набранымі ім у ігуменскіх сядзібах. Нечанакае з'яўленне бацькі побач з трымальнікам таямніцы ўразіла Юрыя. Вядома, усё хутка растлумачылася. Апынулася, што бацьку надакучыла сядзець у Дымах у нудзе адзіноты і заціхласці жыцця. І не мяшае яму красцец, і на кані ён трымаецца добра, і сустрэча на дарозе адбылася два дні таму. Два вечары яны праседзелі за віном, але нічога Стась не сказаў, аднак веяла небяспекай ад збліжэння ў цесным палковым шэрагу гаманкога па выпіўцы Стася і здагадлівага бацькі; нават сама выпадковасць дарожнай сустрэчы здалася Юрыю нядобрым знакам. З палкасцю, якая выклікала бацькоўскія слёзы, пераконваў ён бацьку і пана Мацея не выпрабоўваць жыццё небяспекамі вайны -- не павінны яны ўдвух быць у палкоўніка-сына падначаленымі. Пан Адам і Мацей, бачачы гарачыя сынавы пачуцьці, толькі ўмацоўваліся ў жаданні застацца ў харугве. І палкавое жыццё пана Адама суправаджалася для Юрыя стараннем раз'яднаць Стася з бацькам.

Але прывёз бацька і ўручыў Юрыю складзены ліст, запячатаны сэрцайкам, можа, залаты нагрудны медальёнчык прыклала да яго Аленка. У чатыры радкі змясціўся няхітры ліст: "Яго міласці пану Юр'ю Матулевічу. Калі забыў пан Юры мяне і наш двор, таму што з'ехаў пан, нібы сокал яго панёс, дык мы пана кожны дзень памятаем і ўспамінаем, і я прашу ў Панны нябеснай захоўваць пана Юр'я ад маскоўскай кулі і шаблі. Хай і пан часам пра нас успомніць. Зычу пану шчаслівага вяртання. Аленка Мяцельская". Неадкладна пацалаваць трэба было такі ліст; Юры і пацалаваў яго пад задаволеную ўсмешку бацькі, які ўхваліў рыцарскую палкасць.

Думаў пан Адам, што выяву жаданай паненкі цалуе яго сын, датыкаючыся вуснамі да шурпатага ліста. Не, памыляецца ён, як памыляюцца ўсе старыя бацькі, захопленыя марай аб ласкавых унуках. Цалуе пан Юры на лісце знак сваёй патрэбы ў будучыні, тую сілу чужога сэрца, якая кліча яго жыць, кахаць, нараджаць дзяцей. Так, акрыляюць жаночыя лісты... Вось і я напішу, радасна думае пан Юры, ужо зараз абавязкова напішу, калі раняць каго-небудзь з харугвы і паедзе ён у нашу Ігуменскую воласць пад крыло маці на лячэнне. І панесла яго любоўная думка ў далёкія Метлы, у хату, дзе скакалі ў чэрвеньскія вечары, забаўляліся загадкамі, дзе сядзяць дзве сястры і ўспамінаюць пра яго, таму што сярэдняя яго кахае…

Але не шанцавала яму на параненых з родных месцаў, і за тры месяцы не змог пан Юры паслаць Аленцы адказ.

Мсцівец

Гетман Пац вырашыў ісці да Мсціслава і Крычава і адабраць гарады ў ваяводы Даўгарукага. Войска скранулася і пацякло да дняпроўскіх берагоў некалькімі ручаямі сярод палёў, якія зарасталі драбналессем.

На Мсціслаўскай зямлі цяжка было глядзець на поўнае згаленне.  Праз дзесяткі вёрст ні каровы на лузе, ні чалавека ў полі, ні псіны за загарадкай. Ды і вёсак засталося з дзесяці дзве, у астатніх або печы стаяць у цэнтры чорнага папялішча, або занятыя пацукамі хаты з голай страхой -- знялі салому з апусцелых хат жывыя людзі ў неўраджайны год. І нідзе не стукне сякеру аб дрэва -- няма каму будавацца, а, можа, ёсць каму, дык не адважваецца -- угледзіць свежы зруб зоркае вока, і ў каго не прачнецца ахвота праверыць новабудоўлю на трываласць, а ў гаспадара вырваць прыпасены мяшок жыта -- быў бы жабрак, не цягнула б абнаўляцца, так што -- давай сюды, пакуль жывы! Нават здзіўленьне варушылася ў душы, калі пасля чатырох мёртвых вёсак праходзілі пятую з дымком і прыкметным рухам у дварах -- жывучы народ, не ўсіх яшчэ выразалі, і сядзяць недарэзкі на месцы, не збягуць у лес, думаюць перачакаць нягожы час. Можа, і атрымаецца некаторым. Здзіўляла, што і сам Мсціслаў захаваўся на гэтай выкашанай зямлі... Зрэшты, і на могілках патрэбна жывая капліца.

У канцы жніўня ўзялі Мсціслаў, затым вярнулі Крычаў. Але пасля гэтых удач поспех зноў адступіў да маскоўскага князя. Палкі рассыпаліся па дарогах, пераймаючы маскоўскія абозы з порахам і харчамі, -- ды што з таго? Адно ўдалася Кміцічу бітва пад Шкловам з князем Пятром Даўгарукім. Кміціч перамог, але тут жа прыйшлося адступіць насустрач Хаванскаму, які ішоў з Полаччыны з сабраным войскам.

Да канца кастрычніка ў полк да Матулевіча заехаў паручык Хлявінскі, з канфедэратаў Вялікага княства Літоўскага. Заехаў ён як бы выпадкова, але ўвечар за штофам гарэлкі прапанаваў пану Юрыю далучыцца да Братэрскага саюза -- так звалі толькі што створаны саюз канфедэраты. Хлявінскі гаварыў, што харугвы не жадаюць падпарадкоўвацца Міхалу Пацу і Паўлу Сапегу, абодва гетманы адзін аднага ўтапіць жадаюць, кароль даў Пацу і Сапегу сто тысяч талераў, і тыя ўзялі сабе ў залік тых грошай, што нібы выдаткавалі на войска, а ўсім харугвам давядзецца галадаць, як летась. І ёсць пытанне: куды ідуць мільёны шэлегаў кракаўскай чаканкі? Там іх чаканяць, вязуць у Літву -- а тут іх няма? Абавязкова патрэбен кантроль Братэрскага саюза. Гетмана Гансеўскага мала што падазраюць у здрадзе -- ён ёсць здраднік! Гансеўскі ў маскалёў быў тры гады ў палоне, там яго золатам надарылі, каб Смаленшчыну і Севершчыну здаў Маскве…

Імя Гансеўскага раптам ацвярэзіла Юрыя. Матулевіч ведаў, як Гансеўскага харугвы сустракалі, калі яго абмянялі на рускіх палонных, і ён вярнуўся на радзіму. Нікому так не крычалі "ура" і нікому не патрабавалі вяртанне законнага чыну. Вінцэнт Гансеўскі -- палявы гетман Вялікага княства, сцвярджаецца яго міласцю каралём, у каго паднімецца рука яго ў здрадзе радзіме падазраваць? Палкоўнікі -- за малую ўладу дужаюцца, а яму, Матулевічу, за ўладу дужацца ахвоты няма. Сто тысяч талераў, вядома, вартыя кантролю, але трэба магнатам пакараціць прагныя рукі. Што з таго, што яго, Матулевіча, харугва павялічыць лік прыхільнікаў Братэрскага саюза? Нічога ні яму, ні харугве з таго не будзе. Пакрычаць -- тым справа і скончыцца. І добра, калі толькі гэтым…

Пан Юры вырашыў, што адкажа прама ў лоб -- ні за Паца, ні за Сапегу, а слухаюся адзіна таго, хто мой начальнік.

- Нікому я не веру, пан Хлявінскі, -- сказаў Юры. -- Усё гавораць "айчына ў небясьпецы", "вызваліць радзіму", а робяць што? -- свае інтарэсы на першае месца ставяць, а інтарэсы "любімай айчыны" ззаду. Нада мною Кміціч галоўны -- ён пакуль нікуды не ўступае, то і мне нядобра папярок бацькі да Братэрскага саюза спяшацца. Давай мы аб чым-небудзь іншым пагутарым…

Хлявінскі асекся:

- Аб чым нам гутарыць? Вы, напрыклад, левы або правы? За Паца, за Сапегу, за канфедэратыўны Братэрскі саюз? Жадаеце ў цэнтры быць? Ды ня зможаце дабегчы, пакуль усё выясьніцца! Як бы потым не пашкадаваць…

- Пакуль усё выясніцца, можа быць, не патрабуецца куды-небудзь бегчы, -- сказаў Матулевіч.

Хлявінскі выпіў кубак гарэлкі і лёг спаць.

У апошні дзень кастрычніка, калі халодны вецер ганяў непатрэбнае жаўталісце, Пац і Хаванскі сышліся на гарыстых палях каля вёскі Міхновічы. З аднаго боку застыў на гнядым кані, уз'ехаўшы на ўзвышэнне, князь Хаванскі ў падбітай мехам апанчы над даспехамі, з іншага, праз вярсту ціхага яшчэ поля, - гетман Пац у цёмна-чырвоным кунтушы і з сабалінага меху магерцы з пяром, прышпіленым залатой брошкай. Абодва з задуменным халодным прыжмурваннем разглядалі варожыя войскі, мясцовасць, пакрытую рэдкімі нізкімі кустамі, чорную галоту асінавага гаю, кудлатае, шэрае неба з цмянай праз дробную дзірку між хмар сонечнай плямай, падобнай на сатанінскае вока, звілісты ручай, у якім неўзабаве захлынуцца прызначаныя ахвяры, гульню з ветрам цяжкіх сцягоў -- і цягнулі апошняе імгненне шматлікіх жыццяў, імкнучыся праверыць у незразумелых знаках дня неабходную дакладнасць сваіх пагібельных загадаў. Праверылі або здалося, што праверылі, -- і ўскінуліся ўверх гетманская булава і княжая шабля, паслухмяна вырваліся наперад палкоўнікі абодвух бакоў, крычучы варанімі галасамі: "З богам! Бі!", і пайшлі цяжкай хадой штурхаць адно аднаго ў смяротную расколіну ліцвіны і маскалі.

Вось і надышоў час палкоўніка Матулевіча падняць буздыхан, азірнуцца на бацьку і пана Мацея, крыкнуць "Наперад! З госпадам богам! Сячы!" і, выцягнуўшы шаблю, павесці харугву на ворага. Але ў засяроджанасці бою, сярод мільгацення шабель і палашоў, клубаў пісталетнага дыму, сярод крыкаў, звону зброі, хрыпу і стогнаў Юры адчуў на сабе погляд нянавісці. "Эўка прыйшла!" -- падумаў Юры. Яна марудзіла, ён здагадаўся, чаму яна марудзіць, -- чакае, каб ён азірнуўся, прызнаў справядлівасць удару -- тады яна блісне занесенай шабляй. У нейкае імгненне гэты погляд стаў невыносна гарачы, Юры азірнуўся -- глядзелі на яго амаль ва ўпор тры чорныя вокі -- нацэленае вока пісталета і налітыя злосцю вочы пана Пашуты...

Як хутка пераходзіць пакора ў лютасць! Вось толькі што Юры думаў пакорліва падставіць грудзі пад руку, якая прыйшла пакараць, але, пазнаўшы руку мсьціўцы, думка яго ў імгненне радасна перамянілася - і ўжо ён прытуліўся да конскай шыі, бачыць выбліск, чуе палёт кулі ў невядомасць, і ўжо пусціў у палёт тагасветную сінь шаблю. Сталь урэзалася ў расхрыстанае цела -- у горла пана Пашуты паміж нагруднікам і падбародкам... І ўсё -- няма хвацкага пана, не выпіць яму больш гарэлкі, не загрымець смехам у карчме, не смуткаваць без таварышаў у доўгі калядны вечар, успамінаючы былыя дні... І завошта ён, уласна, жадаў адпомсціць? Які гонар яго абпальваў, каб замест ворага забіваць свайго палкоўніка і суседа? Ды ўжо што разбірацца -- позна, назаўжды заплюшчыў вочы пан Пашута…

Няма да Пашуты ніякай справы пану Юрыю, ён нават не паехаў глядзець на паніклага ворага. Навошта? Усё поле было завалена сваімі і ворагамі. Што толку ўзірацца ў мёртвыя твары? Пакута і боль -- больш нічога ў іх няма. Ці для таго выношвала іх маці і анёльскім званочкам звінеў у калысцы іх дзіцячы смех, каб, увайшоўшы ў поўную сілу, яны леглі на невядомым полі з праламанымі чарапамі, перабітымі ключыцамі, выпіўшы смяротнай вады ў безназоўным ручаі? Навошта -- хто ім адкажа?

Доўгая сетка зачэпак прывяла іх на гэтае поле. Каб нешта на адзін дзень запаволіць або наадварот паскорыць на адзін дзень. Ніхто не ведае -- навошта? Хто растлумачыць навошта рускаму хаты ў Полаччыне, або ў Менску, або на Гомельшчыне? Што зрывае іх з месца і гоніць праз межы на сваю або чужую пагібель? Або ў гэтым крывёй прасякнутым стагоддзі рухае імі асноўны закон -- прага магутнасці, дзяржаўнай сілы, ад якой суседзі, памяншаючыся ў колькасці, пачуваюцца іх закладнікамі?

Юры праехаў смяротнае поле па тым крыле, дзе наступаў ягоны палк. Тут шмат хадзіла шляхты, адшукваючы сваіх параненых і мёртвых. Хадзілі тут Катовіч з сынам і Бельскі, Юры парадаваўся, што яны жывыя. Нарэшце ён убачыў мёртвага вознага Яшчура, таму куля ўвайшла ў сэрца. Перахрысціўшыся, ён працягваў свае пошукі. Дзякуй богу, жывы апынуўся бацька, звалены ў сечы шабельным ударам. Добра яшчэ, што не да смерці прылашчыла яго нечая ўдачлівая шабля, а так, каб ніколі больш у бітвах не ўдзельнічаў, -- левая рука пасечана, два рабра перабітыя і на спіне глыбокі парэз. У пяці кроках наперадзе пісталетная куля спыніла і пана Мацея; стралок спудлаваў, узяў бы лявей -- і можна было б праслязіцца. Таксама дзякуй Богу, паранены апынуўся Мацей, але шмат страціў крыві. Юры ўспомніў павер'е, у якое верыў Стась, -- шлюбныя браты адзін без аднаго не жывуць, дзе адзін атрымае раны, там і другі апынецца паранены, а дзе адзін стане мёртвы, там і другі гіне. Гэта Юр’я і Стася ўразіла, калі яны суправаджалі насілкі з параненымі.

Назаўтра пан Адам і Мацей развіталіся з Юр'ем і, атрымаўшы ад яго ліст для Аленкі Мяцельскай, штоф віна, каб заглушыць боль, адправіліся з войска з абозам.

Да Стася таксама прыйшла радасць, можна сказаць, падвойная. У палку Матулевіча загінуў паручык Людовіч, і пан Кміціч падпісаў загад аб прызначэнні Стася паручыкам. Вядома, да гэтага руку прыклаў Юры, але Стась перажыў сапраўнае шчасце, калі назаўтра, без дапамогі віна, заіканне яго нібы адрэзала шабляй. Усе ўразіліся, што ён аддаваў распараджэнне сваёй сотні без запінкі. Пан Юры, чуючы яго слова, здзіўлена адзначыў: "Як летнія танцы з Альбінай, так вылучэнне ў паручыкі робіць цябе гаваркім!"

У пачатку снежня дайшлі жудасныя весткі з лагера канфедэратаў. Вось і Братэрскі саюз, падумаў пан Юры. Гэта ж трэба было зрабіць такое -- Хлявінскі і Навашынскі з атрадам у пяцьсот вершнікаў арыштавалі маршалка Жэромскага і палявога гетмана Гансеўскага. Нічога сабе прыдумка! Ніколі ў нас маршалка і гетмана не арыштоўвалі, тым больш падчас вайны. Павезлі іх дапытаць у лагер канфедэратаў, але толькі яны селі ў вазок, як спрацавала сляпая помста. Жэромскага забілі на ўскраіне Вільні -- спачатку ў лоб чаканом; потым на дарозе на Веркі выцягнулі з вазка і пасеклі шаблямі, ён ляжаў там на працягу тыдня, каб усіх карумпаваных прашыбла страхам. Нават пахаваць яго забаранілі. Вось, новая ўлада!

А Гансеўскага давезлі да лагера, дзе галодныя разлютаваныя салдаты абсыпалі яго праклёнамі. Допыту таксама не атрымалася і атрымацца не магло: яго паставілі на груду камянёў, і ён стаў каяцца перад ксяндзом. Можа, і зусім не было здрады, але падчас пакаяння ашалелы Навашынскі стрэліў з пісталета яму ў галаву. Гэта стала сігналам для ўсіх жадаючых біць і таптаць. Маці не пазнала б сына ў знявечаным Гансеўскім, вось як пастараліся паручыкі Невяўроўскі, Катоўскі, Хлявінскі. Можа, хто-небудзь і дапытаць не паленаваўся, але пры такіх шалёных начальнікаў хто скажа, што забілі маршалка і гетмана без суду незаконна? А там дзесяць тысяч салдат, і ўсё п'яныя, галодныя, злыя. Праўду я тады Хлявінскаму адказаў, думаў Матулевіч. Не веру я нікому, веру толькі сваім салдатам у харугве, калі безграшовыя, ды яшчэ ксяндзу, калі заклікае бога славіць. Я сам быў такі, думаў пан Юры, у мяне рука зробіць, а галава пасля зробленага думае…

Шышы

Харугву накіравалі пад Віцебск, дзе з'явіўся загон шышоў нейкага Птаха. Шышы! Аднаго словы было досыць, каб ускалыхнуць дружную нянавісць. Шышоў ненавідзелі больш, чым казакаў: тыя, падпарадкоўваючыся казацкаму гетману, хоць неяк імкнуліся трымаць слова і парадак. Шышы стаялі выключна за саміх сябе; роўна ніякага значэння не мела для іх, каго біць і рабаваць; з аднолькавым жаданнем і злосцю наляталі яны на каталікоў і праваслаўных, на маскоўскія абозы з харчамі і на бедны шляхецкі поезд, на любую чужую вёску, або на паўроты царскіх стральцоў. У палон шышы ніколі не бралі, літасці ад іх ніхто не атрымоўваў. Захопленае дабро звозілі яны на свае двары, хавалі ў ямы і, адлежаўшыся, ізноў збіваліся ў хеўру і стаялі дзе-небудзь на вялікай дарозе…

Калі шышам атрымоўвалася высечы царскі атрад, гетманскія натарыі запісвалі іх разбой як подзвіг насельніцтва ў каралеўскую карысць; калі ахвярай шышоў станавіліся валоданні шляхты, ваяводскія дзякі адпісвалі цару аб любові жыхарства да праваслаўя. Але абедзве бокі -- і рускія, і ліцвіны -- пры выпадку білі шышоў з азвярэннем... Даклалі гетману Пацу - ідуць шышы, і ён загадаў Матулевічу высечы гэтую заразу...

Полк зняўся і, выслаўшы наперад дазоры, пайшоў рыссю на Віцебшчыну. Праз некалькі дзён у Паземніцы шышы патрапілі ў рукі Матулевіча. Вёска была калісьці вялікая, але засталася ад яе траціна, астатнія двары ляжалі ў руінах. Што тут можна сабе дастаць, чым можна пажывіцца -- невядома. Можа, гэты Птах знайшоў якое-небудзь зло ў гэтай вёсцы.

Уляцелі яны абозам у прыціхлую вёску, спынілі пустыя яшчэ вазы і сталі групамі разыходзіцца па хатах адбіраць лепшыя рэчы. Харугва ў гэты момант стаяла на раздарожжы ў пяці вярстах: адзін шлях вёў у Забалоцце, другі -- у Паземніцу. Тут падбег хлопчык і распавёў, што рабуюць менатавіта Паземніцу, і харугва пайшла ў галоп. Юры загадаў Стасю, каб ён са сваімі людзьмі заняў другі канец вёскі і стаяў там -- ніводзін з шышоў не павінен выбрацца. Праз чвэрць часу грукат пісталетнага залпу разарваў цішыню дня, загрукалі шаблі, шышы замітусіліся, імкнучыся прэч, але вёска на выхадах апынулася зачыненая. Смерць шышоў была наканаваная, хоць, забыўшыся на вазы, яны садзіліся на коней, агалялі шаблі. Некалькі шышоў пайшлі агородамі на лугавіну да лесу, але Стась, старэйшы Катовіч, Мікола Бельскі і іншыя з яго коннікаў пусціліся наўздагон і пасеклі ўцекачоў у спіны. Пан Бельскі гнаўся за першым з шышоў. Конь у яго лепшы, ён нагнаў уцекача, як шыш азірнуўся і стрэліў з пісталета. Бельскі завагаўся ў адзін бок, у другі бок, нарэшце, зваліўся з каня. Напярэймы шышу памчалі Катовіч і Стась, пагоня хутка скончылася смерцю забойцы. Матулевіч паскакаў да Бельскага. Ён быў забіты -- куля патрапіла яму ў сярэдзіну грудзей. Пётр Катовіч плакаў па дарагім пакойніку, з якім за дваццаць гадоў шмат было выпіта гарэлкі і распаведзена шчырых слоў. Юры загадаў ніякай літасці шышам не даваць і распарадзіўся падаць воз, на якім Бельскага павезлі на вёску.

Светлая была вуліца паўгадзіны назад, а зараз нібы пурпурны дыван раскаталі па ёй з канца ў канец. І ляжалі на гэтым дыване трупы. Кінулася ў вочы пану Юрыю спешная праца некалькіх шляхціцаў -- завострывалі яны сякерай аглоблю і зрывалі вопратку з нейкага мужыка. "Птах! Птах!" -- крыкнулі пану Юрыю. Раптам над шумам сутычкі ўзнёсся крык -- пан Юры азірнуўся і ўбачыў аглоблю, прывязаную да варотнага слупа, а на аглоблі курчыўся бацька шышоў Птах. Насадзілі яго на кол не ўмеючы, кол выйшаў вонкі, разлупіўшы жывот, і Птах, адкінуўшы галаву, глядзеў пакутніцкімі вачамі ў неба... На вуліцы і ў дварах салдаты секлі шышоў, а Юры стаяў поруч з нанізаным на кол чалавекам -- смерць шыша ўразіла яго хуткасцю расправы. З хат выходзілі людзі і сцякаліся пад аглоблю з надзетым Птахам. Ні на адным твары Юры не заўважыў  нават ценю спагады да важака шышоў. Глядзелі, як ён канае. Вось і ўсё, падумаў пан Юры, наша харугва іх зграю пасекла.

Пабыўка

Не аднойчы Юры праходзіў па мяжы Ігуменскай воласці ў даступнай блізкасці да роднага двара. Але прыскакаць хоць бы на дзень у адведкі не хапіла ў яго духу. Варта было толькі ўяўвіць Эўку, як яна глядзіць на яго, і дух яго ламаўся. Хоць панна Аленка яго чакала. У лісце, адпраўленым з бацькам, дзякаваў ён Аленку за памяць, упэўніваў, што чакае сустрэчы, каб зірнуць у клапатлівыя вочы, якія яго ад небяспекі засцерагаюць, але не ехаў. Што-небудзь трэба сабе гаварыць, які-небудзь паважлівы чыннік трымаць у памяці. Ён і ўпэўніваў сябе, што важная значнасць вайсковых спраў праносіць яго паблізу панны Аленкі.

Але ў глыбіні сумлення пан Юры адчуваў, што "значнасць вайсковых спраў" была нікчэмнай. Што асталавася яму наўзамен? Нічога Юры не мог прыдумаць, проста не ездзіў у Дымы з-за Эўкі, сам нанёс ёй знак -- сам сябе пакараў. Было сорамна глядзець у вочы бацьку і Мацею: ён, Матулевіч, шляхціц, палкоўнік, параніў шабляй незамужнюю дзеўку без дай прычыны? Але заставацца ўбаку ад Дымоў нікуды не гадзілася. Вайна вайной, хутка яна скончыцца, і тады, калі не прыбярэ яго да сабе бог, прыйдзецца ехаць на радзіму. Тады ўсе спытаюць: "А дзе ты быў, пан Матулевіч? Куды знік на такі час?" Не, паеду, як будзе так будзе, вырашыў ён. Заеду да Эўкі, папрашу прабачэння, яна і прабачыць. Прабачыць, і канец справе. Пасяджу з бацькам і Мацеем, а потым заяўлюся ў сваты да Аленкі Мяцельскай.

Тут да яго падышоў з хітраватым выглядам Стась, просячы, каб палкоўнік Матулевіч з харугвы яго адпусціў, а ён як уладар Рэшак жадае перайсці ў Лідскую -- там землякі, трэба з імі ладзіць, добрасуседскія адносіны наладжаваць, а ў гэтай харугве да яго добра ставяцца, тут ён як родны чалавек, але для будучыні гэта непрыдатна, будучыня ў яго там, на Лідчыне. Юры, разумеючы Стасева жаданне спачатку ўладкавацца ў Рэшках, а ўжо потым паехаць у лідскую харугву, усё ж трохі пакрыўдзіўся -- шэсць гадоў прайшло ў іх плячо ў плячо, не лічачы калегіума;  не проста разарваць такія адносіны. Але Стась з той радасці, што адбывае ў Рэшкі, добра пачаставаў сваіх таварышаў, і з весялосцю ў душы паехаў у Ліду.

Гэтай зімой не ваявалі. Юры на пабыўку адбыў дахаты. Думалася яму, што шабельнае раненне бацьку падкасіла, і ён убачыць хворага старога -- і хада ў яго ўжо не свая, і левая рука не працуе, і рэбры зрасліся крыва. І ён убачыць засыпаны снегам двор, самотны след санак на вуліцы, а ў хаце седзьма сядзяць бацька і Мацей і ўспамінаюць свае лепшыя дні. Думаў ён так, не атрымаўшы за чатыры месяцы ніводнага ліста аб дымаўскіх справах. Але пан Адам выглядаў нават лепш, чым да бітвы, нібы пусканне крыві абнавіла яму сілы. І пан Мацей выглядаў нядрэнна, толькі надрыўна кашляў, быццам у яго былі прастуджаныя.лёгкія. Апынуліся  ў бацькі блізкія госці -- Лукаш Мацкевіч і Андрэй Мяцельскі сядзелі за сталом за штофам медавухі. Да здзіўлення Юрыя, пан Адам быў абраны новым возным у сваёй воласці замест Яшчура.

Мяцельскі пачаў тут жа распавядаць аб вяселлі Волькі з панам Міхалам і іх шчаслівым жыцьці -- цэлым днямі буркочуць, як галубкі, Міхал нават слова рэзкага не скажа, а што-небудзь ляпнуць нязгоднае з жаданнем Волькі, яму і на розум не прыходзіць…

- Ты глядзі, а! -- уразіўся пан Адам. -- Міхал пад абцасам у Волькі? Волька сябе ў крыўду не дасць!

На тварах Мацея і Лукаша таксама адбілася здзіўленне.

- Волька не проста так, яна дзіцё носіць у жываце, -- заспакойліва сказаў Мяцельскі. -- Міхал над ім трасецца.

Юры тэрмінова распавёў, што заўсёды збіраўся ў сваты да Аленкі і зараз дахаты прыехаў, каб высватаць сярэдняю дачку Мяцельскага. У Мяцельскага вочы заззялі насцярожанасцю, і ён абачліва сказаў: "Добрая справа. Я за Аленку, вядома, адказваць не магу, хто ведае, што ў паненак на розуме. А калі ты жадаеш сватоў даслаць?" Юры, чуючы бацькаўскае нецярпенне, сказаў: "Праз тры дні!" У Мяцельскага ў тое ж імгненне насцярожанасць у вачах змянілася радасцю, і ўвесь вечар прайшоў весела.

Раніцай пан Мяцельскі заспяшаўся на свой двор дзяліцца прыемнай весткай з жонкай і дочкамі. Ён запіхнуў у рот хлеб з салам, запіў яйкам, хутчэй на свайго каня, і два яго парабкі паскакалі за ім. Лукаш, бацька і пан Мацей прыняліся абмяркоўваць, што Мяцельскі пакладзе ў пасаг дачцэ. Пасаг Аленкі Юрыя не цікавіў -- калі яшчэ тое вяселле і ці дажыве ён да яго? Юры сказаў, што выгуляе каня -- яму не цярпелася патрапіць да Эўкі. Ён сеў у сядло і зарысіў да ейнай хаты.

Вёска была як нежывая -- ні баб на вуліцы, ні дзяцей, толькі сабакі брахалі на яго за загарадкай. "Ну і слава богу, -- падумаў Юры, --- усё падглядваюць, вунь, у шчылінку дзвярную вока глядзіць. Ды лепш, калі няма на вуліцы ні душы. Няма на вуліцы, значыць, няма і нікога". Але тут з двара выйшаў стары з двума пустымі вёдрамі і спыніўся, не адважыўшыся перад шляхціцам перайсці вуліцу да студні. Падслепаваты гэты стары, апрануты ў залатаны кажух і лапці, гучна сказаў: "Дабрыдзень, пан Юры!", і ў Юрыя заныла душа -- трэба ж было нейкай сіле выпхуць старога мужыка з хаты з пустымі вёдрамі ў гэтыя хвіліны.

Ля Эўкінага двара Юры прывязаў каня да загарадзі і прайшоў сцежкай да хаты. Налева стаяў хлеў з адчыненымі дзвярамі, там рохкала свіння і хтосьці быў. Ён вырашыў паклікаць "Эўка!", але адразу ж перадумаў -- раптам Эўка выйдзе і скажа, што ёй трэба пакарміць кабана, а яму прыйдзецца яе чакаць. На страсе пластом ляжаў снег, за сцежкай снег быў вышэй калены, і хата здалася Юрыю маленькай. Юры націснуў на клямку і пераступіў з заснежанага двара ў сенцы. Ён убачыў драбіны, што вялі на гарышча, пад імі дзверы да каморы, а насупраць дзверы ў хату. "Ну, з богам!", падумаў Юры.

Эўка, стаючы над кадкай, мешала цеста. На сценах і пад столлю, як у папярэдняе наведванне, віселі пучкамі травы. У куце, пакрытым вышытым рушніком, красаваўся абраз, а ніжэй за яго Юры зазначыў распяцце. Ён успомніў, што распяцце раней вісела на іншай сцяне. "Дабрыдзень, Эўка!" -- жадаў прывітацца Юры, але насуперак свайму жаданню мовіў: "Бог у хату!"

Эўка разагнулася і стала ўважліва глядзець на Юрыя, чакаючы пытанняў.

- Прабач мяне! -- сказаў Юры.

- Прабачыць цябе? -- здзіўлена адказала Эўка. -- Я не магу прабачыць цябе. Ты збег. Там у лесе збег, і бяжыш, і бяжыш. Вось спыніўся -- трэба параненага бацьку наведаць, паненка ў цябе ёсць. Паблізу іх не пранясецца. Што табе да мяне: я -- словам, ты -- шабляй. Не, не магу прабачыць. Ты, пан Юры, не бойся, бацьку я нічога не гаварыла і ніколі не скажу, калі, вядома, сам не скажаш...

- Выпадак, -- адказаў Юры. -- Нічога не было ў мяне на душы! Ёй богу!

- Быў выпадак або не было выпадку, няма ў мяне патрэбы цябе прабачаць, -- цвёрда сказала Эўка. -- А калі страшыць цябе, што недараваным памрэш, то нічога -- ніхто не ведае…

Нечакана прарыпела дзверы, і ў хату ўвайшла Эўкіна прыёмная дзеўка. Гадоў ёй было, можа, шаснаццаць. Яе твар зараз не выяўляў страху, нават выглядала яна прыветліва. "Дабрыдзень!" ціха прывіталася яна і сыйшла за печ. Эўка нічога больш не гаворачы, прынялася мясіць цеста.

Юры адчуў сябе лішнім, як слуп, ён пастаяў з хвіліну і пакінуў хату.

У ягонай галаве біліся Эўкіны праўдзівыя словы: "Збег… Я -- словам, ты -- шабляй… Няма патрэбы цябе прабачаць!". У студні зноў сустрэўся яму падслепаваты стары -- ён стаяў ледзь убаку, прапускаючы вершніка. Вёдры ў яго былі поўныя, і гэта змяніла думкі Юрыя, яму ўспомніліся словы Эўкі: "Я бацьку не гаварыла…". Не можаш прабачыць, падумаў ён, значыць, не можаш. Мне што з таго, што яна не прабачыла? Эўка гэтую прамову даўно для яго рыхтавала і кожны вечар паўтарала. Якія ж адносіны ў іх будуць? Не разгаварыць, не вітацца, нібы два камяні. Прабачыла б -- былі б адносіны…

Раптам яго ўразілі словы Эўкі, якія ён спачатку ўспрыняў як зручныя для сябе: "Я бацьку не гаварыла". Чаму Эўка сказала "бацьку", а не "твайму бацьку"? Хіба ў нас адзін бацька -- пан Адам? Не можа быць, думаў Юры, не можа быць, што ў мяне ёсць сястра, і што сваю сястру я пасёк шабляй? Адкуль у мяне такая сястра? Я пра яе нічога не ведаў. Пан Адам нават намёку не зрабіў…

Калі Юры ўвайшоў у дом, бацька, Мацей і пан Лукаш сядзелі над патэльняй з яйкамі. "Хутка ты, пан Юры, вярнуўся", -- з усмешкай зазначыў Мацей. "Сумна стала без бацькі!" -- адказаў Юры, узіраючыся ў бацькоўскі твар -- якія рысы пераняла сабе Эўка. У пана Адама і гэтыя словы, і гэты позірк сына выклікалі задавальненне, і ён сына ўхваліў: "Вось рыцарская павага! Варта за яе выпіць!" Чокнуліся, выпілі, і Юры, знайшоўшы прычыну застацца аднаму, сказаў, што перад паездкай да Мяцельскіх трэба яму падумаць над падарункам, папарыцца, пагаліцца, пачысціць кунтуш і зрабіць яшчэ безліч справаў. Тры старыя паны назвалі гэты намер паважным да выбранніцы сэрца.

У апарні прыйшло да яго тлумачэнне ўсіх няслушных адзнак Эўкіных паводзінаў, не зразумець было, чаму яно перш не прыходзіла -- былі знакі... Жадалася ёй, каб ён пазнаў яе па вачах, па гэткім, як у пана Адама, гонары. І прама паказвала: спытай бацьку. Вось што іх прыцягвала -- бацькоўская кроў. А пазнаўшы -- каб глядзеў па-іншаму, думаў, што ёсць родная сястра. І ўбачыліся яму, нібы з завоблачнай вышыні, дымаўскія лясы і палі, і балотная пустэльня, засланая ранішняй смугой, і скрозь яго ішла вярсту за вярстой з вузельчыкам ежы Эўка -- ратаваць бацьку... Адкуль ёй было знаць, хто ён? Або яе маці, падраная рыссю, перадаўшы з апошнім уздыхам таемную сілу шаптання, назвала і бацькоўскае імя... І яе ўразіла, што яна з Матулевічаў, і што ў яе ёсць брат, і што ёсць бацькаў двор, куды ёй смела па-даччынаму ніколі не ўвайсці...

А потым наплыў з далёкай даўнасці лес, і ў ім убачыў Юры сябе і маці Эўкі, яна глядзела на яго ўважліва і прыязна -- брат яе дачкі, саступіў са сцежкі, стаяў перад ёй. Ці адкрыла тады яе сэрца, што здарыцца праз шматлікія гады? Што зробіць гэты маленькі шляхціц, падобны на яе дзяўчынку, калі, навучыўшыся секчы, прыедзе на пабыўку і сутыкнецца са сваёй незнаёмай сястрой? Паасобку, паасобку было прызначана пражыць ім свае жыцці. Па-рознаму яны пачаліся, пад рознымі стрэхамі зрабілі яны свае першыя крокі. Але і не мог бацька ўзяць яе на двор: калі ён нарадзіўся, маці праз дзень памерла, нібы завяршылася на гэтым яе жыццёвае прызначэнне... А потым стала позна: Эўка

вырасла, сышліся ў адным сэрцы бацькаўская пыха і матчына сіла і не дазволілі ёй прыняць бацьку за бацьку...

Ды і хто ён быў для яе: пан і бацька? або не пан і не бацька? Тут таксама ён наблытаў: застаючыся гаспадаром і спачувальным бацькам, жадаў ператварыць гэта ў нейкую таямніцу... І вось так, зіркаючы адзін на аднаго, яны рухаліся побач у нязменлівых адносінах. І нуда заставалася нязменнай, таму што не магла ўсталявацца іншая праўда... Забаўку, сваю забаўку адшукваў бацька ў дымаўскай маркоце... Эўку і злавалі гэтыя ўпотай праяўляныя пачуцці. "Не жадае!" Чаго не жадала яна? Што ён мог прапанаваць? Жменя залатых. Але навошта яны ёй, што купіць на гэтыя залатыя? Шляхцянскі ўбор, каб прыйсці ў ім да бацькі пры гасцях? Ужо лепш бы ён адмовіўся ад яе адразу, у дзень нараджэння. Ніякіх пачуццяў, спагады, загадак... Але сумна, сумна! А ў яе сэрцы што маглі выклікаць, акрамя нуды, якая ўспыхвала пры выпадку злосці, гэтыя таемныя пачуцці таемнага бацькі? Што зраўняла яго з ёй і злучыла вось так, на ўсё жыццё? Яе сіла? Або здзіўленне, што і яна ходзіць на вёсцы нейкай падобнай яму па ўладзе істотай? Баючыся яе, як і бацькі, бабы і мужыкі ўсё роўна ідуць да яе, просячы нашаптаць над дзіцем, хворым, параненым, вось як яна змовамі вылечыла бацьку...

Тут апынуўся Юры у драўляным ігуменскім касцёле; віселі пад купалам зялёным крыжом сплеценыя з дзеразы гірлянды, шэранькае святло лілося скрозь шкло, маснічыны паскрыпвалі пад ботамі ксяндза, гучаў яго голас -- хрысцілі Эўку... А ўбаку, молячыся як бы аб сваім, стаяў пан Адам і глядзеў, як прымаецца пад божую апеку яго таемнае дзіцё... Падумаўшы, Юры выставіў бацьку з касцёла -- недарэчны ён быў на гэтым хрышчэнні; але яшчэ падумаўшы, ён зноў вярнуў яго сваёй думкай пад абраз з мігатлівай лампадкай, адкуль зручна назіралася, як падаюць пырскі святой вады на маленькі тварык -- не мог ён пазбавіць сябе дробнай радасці і дробязяў клопаты. А ўвечары добры пан зайшоў да шаптухі на хрэсьбіны і падарыў як бы чужому дзіцяці залаты крыжык... І выпіў поўны кубак за яго здароўе і поспех... Гэты крыжык, бліскушы на сонечным промні, паўстаў перад Юр'ем у сваім падзеньні з перасечанага ланцужка. І тут, складаючыся ў ланцуг, паплылі ўтрыманыя памяццю сустрэчы з Эўкай -- ад даўнейшега, калі яна прысела перад ім і, пагладжваючы яму плечы, зазірнула ў вочы, -- зараз узгадалася, што і сама Эўка хадзіла ў дзіцячай кашулі, а да гэтага першага іх спаткання дадалося мноства мімалётных -- мільганула ўдалечыні на вуліцы, стаяла ў варот, прыйшла на луг паглядзець, як ён скача на жарабцы...

Сястра, падумаў Юры. На год меншая, а ён яе шабляй прылашчыў. Юры толькі галавой ківаў ад гэтай сваёй слепаты. Як яму зараз да яе ставіцца? Што будзе – тое і будзе, вырашыў Юры, бацька мой дваццаць гадоў гуляе ў таямніцу, і мне прыйдзецца гуляць у тую гульню…

Сватанне

Раніцай Юры і пан Адам з Мацеем выехалі да Мяцельскіх. Пакрыты вышытай посцілкай вазок вёз сціплыя падарункі сватоў -- кумпяк і два штофы медавухі -- для бацькоў нявесты. Паголенаму Мацею, абранаму за другога свата, былі ўручаныя стрэльбы, паходні і абкручаны ў рагожу чыгун з вуголлямі, якія ён схаваў пад салому. За вазніцу сеў Ягор. Пан Адам і Юры ехалі следам за вазком.

Дзень не абяцаў снегу, сонца паднялося на лесам і на бледным небе было падобна на буйную размытую пляму. У марозным паветры дыханне коней ператваралася ў пару, на вусах мужчын праз хвіліну застывала шэрань, а да сядзібы нявесты было пятнаццаць вёрст. За два дні снег не пакрыў сляды Мяцельскага, і зараз яны паказвалі каню, куды рухацца, калі б нават Ягор заснуў. Мацей, загорнуты ў кажух, заснуў. Бацька і Юры сцісла пагаварыўшы, замоўклі; абодва паднялі вярхі кажухоў і аддаліся сваім думкам.

Бацька думаў, што пан Мяцельскі будзе вельмі задаволены: сын ваяваў за айчыну, а вось прыехаў у сваты, яму не сорамна за такога сына, і Аленцы будзе гонар, што да яе сватаецца не хто-небудзь, а Юры Матулевіч, палкоўнік харугвы.

Юры думаў аб нявесце -- наколькі яна змянілася за мінулы год і для чаго ён едзе ў сваты? Было б лепш так проста заехаць, наведаць двух паненак, а заадно прыгледзецца да Аленкі. У яго цэлае жыццё за гэтыя месяцы прайшло, нельга параўнаць яго цяперашнага з пазалеташнім. Тады ён магчымую сваю сястру яшчэ не шахнуў шабляй, тады яны ездзілі да Мяцельскіх танчыць і нічога больш сабе не дазволілі, і Стась быў пры ім, і Міхал, і палкоўнікам ён не імкнуўся стаць, і ў самых цяжкіх бітвах не ўдзельнічаў. А потым па нейкіх прычынах ён зачапіў шабляй Эўку, і збег, і сам маліўся, і ў касцёле маліўся, каб Эўка не сказала бацьку, наогул нікому нічога не распавядала. Толькі за Аленку ніколі не маліўся. То навошта, думалася Юрыю, ён едзе ў сваты, вязе для Аленкі бабуліны каралі? Нічога не змянілася ад яго пабыўкі дома: без яго бацька стаў возным, Эўка не прабачыла яму і задала дзіўную загадку -- можа, яна яму сястра? А ён у такі мароз рысіць, каб назваць паненку сваёй нявестай, што вельмі падабаецца бацьку, а яму не вельмі…

Дабраўшыся да гасцінца, бацька вырашыў памаліцца ў капліцы, але дзверы былі забітыя двума таўшчэзнымі дошкамі. Натхніўшы сябе крыжом, пан Адам сеў у вазок, накрыўся посцілкай, як баба, і паддаўся дрымоце. Конь яго ішоў ззаду, зачэплены за вазок. Так і ехалі дрымотныя пан Адам і Мацей побач, то ў нізінах нахілялі галовы наперад, то на ўзгорку галовы адхіналіся назад. За гасцінцам пачыналася старажытная пушча, куды Юры хадзіў з Мацеем у грыбы ў дзяцінстве. Яна цягнулася на дзесяткі вёрст то лезучы на пагоркі, то апускаючыся да балотаў; на чацвёртай вярсце ад яе адыходзіла дарога на Мётлы.

Завірухі засыпалі вузкі шлях гурбамі, вазок Ягора неяк размяшчаўся паміж снежнымі горкамі, але калі які-небудзь нейкі мужык ў гэты момант ехаў гэтым шляхам з Мётлаў, дык яму даводзілася караскацца на гурбу. Таму, падумаў Юры, мужыкі ўзімку і не ездзяць, хіба што вялікая патрэба выганіць у шлях. Ды і куды ехаць у такі мароз, нават каркання не чуваць. Толькі лапы зайца ды пераслед ваўка -- можа, крывавая таямніца гэтай пагоні ўтоеная за гэтай гурбай? Настрой Юрыя перамяніўся: сватанне -- гэта не вяселле, думаў ён, забіць могуць пакуль да вяселля дойдзе, а для Аленкі гэта нават добра -- заручанага жаніха маскалі забілі! Праўда, у ейных бацькоў сэрца не на месцы будзе…

Нарэшце ўдалечыні паказалася вёска Мётлы, а за ёй, на ўзгорку, двор Мяцельскіх. Тут, як і ў Дымах і астатніх вёсках, амаль палова двароў была без гаспадароў. Ля першага пустога двара, Ягор сказаў: "Пан Адам і пан Мацей, хопіць спаць!" -- і спыніўся. Абодва старыя вылезлі з вазка, заслалі лаву посьцілкай, патапталіся і селі на свае месцы. "Ну, давай, Ягор!" --распарадзіўся бацька. Ягор па-заліхвацку ўзмахнуў пугай, і яны рыссю паімчлі да дома.

З флігеля выскачыў мужык і пачаў адчыняць вароты, у гэтае ж імгненне Мяцельскі выйшаў на ганак і закрочыў насустрач бацьку і пану Мацею. Пан Адам вылез з вазка, яны абняліся і расцалаваліся. І пан Мацей таксама расцалаваўся з Мяцельскім. У сенцах знялі задубелыя кажухі і прайшлі ў святліцу, дзе на стале былі выстаўлены штоф гарэлкі і міскі з закускамі. Пан Мяцельскі адразу ж узяўся частаваць гасцей: "Выпіць трэба, панове! Вы з марозу!" Пан Адам і Мацей атрымалі па поўнай чарцы, Юрыю, па яго просьбе, налілі на донца. "З марозу выпіць -- першая справа! -- казаў Мяцельскі. -- Хто з марозу п'е, той доўга жыве!" Раптам Мацей ускрыкнуў "Божа ты мой!" і, стукаючы сваё кавялой, панёсся на двор. Праз паўхвіліны ён прыкульгаў назад з кумпяком і двума штофамі: "Гэта вам, пан Мяцельскі, і вашай гаспадыні!". Матулевіч вырашыў вымавіць даравальную прамову: "Эх, пан Мяцельскі, дзе сёння ўзяць добры падарунак? У такі час жывём, што тое, што ў хаце ёсць, тым і рады падзяліцца!"

Падчас гэтай размовы са спальні даляталі стогны, якія хвалявалі пана Мацея, ён нават спытаў, хто там стогне? Мяцельскі ўздыхнуў: "Жонка!" Хвілінай пазней адчыніліся дзверы спальні і ўвайшла сагнутая пані Мяцельская, трымаючыся за паясніцу. Нечая клапатлівая рука асцярожна прычыніла за ёй дзверы, пакінуўшы маленькую, не большую за пазногаць, шчыліну.

- Хворая я нешта! -- замест прывітання сказала Мяцельская. -- Каляды на носе, а ў мяне з учарашняга дня спіну скруціла. І з чаго? Сабаку на начны ланцуг перасадзіла -- не надзела кажух. Столькі раз перасаджвала -- і вось табе! А гэта пан Юры? -- Мяцельская звярнула ўвагу на Юрыя. -- Пан Юры палкоўнік! Добры пан! -- Юры пакланіўся, але паня Тэкля ўжо дзякавала старэйшым гасьцям: -- Дзякуй, пан Адам і пан Мацей, што прыехалі. Зараз усё ў хаце сядзяць, забіваць будуць -- ні адзін не паднімецца, каб прыехаць…

Бацька і Мацей сказалі, што да добрых людзей заўсёды прыемна заехаць, а калі ім нядужыцца, то тым болей. Юры зазначыў на сабе цікаўнае вока, якое глядзела ў дзвярную шчыліну, і падміргнуў -- вока адразу знікла.

- А пан Юры чаго прыехаў? -- спытала Мяцельская. -- Пэўна, да паненак …

У Юрыя гэтая заўвага пані Тэклі -- "пэўна, да паненак" -- адбілася раптоўнай зменай планаў: чаго бацька, Мацей і Мяцельскі, падумалася яму, мяне жэняць? Або ў мяне язык адняўся? Хай бацька і пан Андрэй дамовяцца, што за Аленкай даюць, гэта іх справа, а ў мяне -- свая…

- Наогул я да паненкі! -- усміхнуўся Юры. -- Не палічыце за дзёрзкасць, пані Тэкля, але сватацца прыехаў! Да Аленкі!

Тут на тварах бацькі, Мацея, Мяцельскага і пані Тэклі з’явілася разгубленасць, бо шчырасць Юрыя пазбавіла ўсіх прыгатаваных на гэты выпадак немудрагелістых прамоў. Пан Адам выказаў агульнае  незадавальненне адной фразай: "Вось што значыць шляхецкае нецярпенне!" Пан Андрэй развёў рукамі і рушыў у спальню, адкуль стала далятаць прыглушаная гутарку бацькі з дачкой, зрэшты, нядоўгая. За Мяцельскім выйшла да гасцей Аленка.

Юры паглядзеў на сваю заручоную -- станістая, з доўгай русай касой, са здаровай чырванню; аднаго погляду хапіла, каб у ім ажылі пазалеташнія пачуцці, нават сэрца ўсхвалявалася.

- Пан Юры Матулевіч сватаецца да цябе, -- сказаў Мяцельскі. -- Твая поўная воля -- ісці за яго або не ісці! Ты падумай!

- Пайду! -- адказала Аленка, нават не прыняўшы запрашэньне падумаць.

Вось і мая жонка, падумаў Юры, можа, у траўні пабяромся. Ён ступіў да Аленкі і выняў з кунтуша запаветны падарунак.

- Вось, каралі, -- працягнуў ён упрыгожанне Аленцы. -- Насі ўвесь век. Можна я надзену на цябе?

Аленка кіўнула, і тады Юры стаў ззаду і пад шчаслівыя слёзы Мяцельскіх, пад сардэчныя словы Мацея "Вось малайчына і ўсватаны!", пад бацькоўскі крыж замацаваў каралі на яе шыі…

Пачало шарэць, калі Матулевічы выехалі дахаты. Пан Мяцельскі праводзіў іх да варот, дзе яны з бацькам і Мацем развіталіся, нават пані Тэкля, надзеўшы кажух, стаяла на ганку, з двух бакоў яе падтрымлівалі Аленка і Альбіна. Пакуль відаць было, усе развітальна махалі рукамі. Але як толькі ад'ехалі за вёску, пан Адам заснуў. Бацькоўскі конь паслухмяна рысіў за вазком. Мацей напаўголасу зацягнуў песню, з якой Юры не зразумеў ніводнага слова. Ягор, які правёў паўдня на кухні і там быў добра пачаставаны, імкнуўся яму падпяваць. Усё было амаль, як раніцай, толькі ён ужо стаў заручоны.

Юры ўзгадваў, як яны ў гасцёўні спявалі ўдваіх з Аленкай і які ў яе прыемны голас, як яны хадзілі на прагулянку, каб безнаглядна пацалавацца, і наколькі гэтыя пацалункі былі салодкімі… Так, быць усватаным, як мовіў Мацей, гэта лепш, чым быць халасцяком. Будзе мяне неўзабаве чакаць жонка, а там і дзіця, думаў Юры. Гэта не тое, што прыязджаць да старога бацькі, быццам ты больш нікому не патрэбны…

Было ўжо цёмна, калі яны ехалі лесам. Месяц асвятляў заснежаную дарогу, на якой нічога не было наперадзе. Адпачыўшыя коні спакойна рысілі. Раптам Юры адчуў, як дрыжыць яго конь, і прыкмецііў два злавесныя жоўтыя воі, якія сачылі за імі з-за гурбаў. "Пан Мацей!" -- паклікаў ён. Той неахвотна агукнуўся: "А-а!" -- "Дай паходню!" -- "Вось жа, забылі вуголле!" -- збянтэжана сказаў Мацей. Юры азірнуўся -- на дарогу імкліва выбягалі з лесу шэсць ваўкоў. "Ягор! Ваўкі! -- крыкнуў Юры. -- Гані!". Абудзілася пуга, коні пайшлі галопам, бацькоўскі конь пусціўся за вазком. Адчуўшы сябе галоўным, Юры аддаў загад: "Мацей! Вазьмі стрэльбу!"

Пачуўшы звярыны пах, коні сталі хвалявацца. Першым імчаў мацёры важак, за ім у шасці кроках ваўчыца, а следам – чатыры пераяркі. Ваўкі ішлі нашмат хутчэй, чым рухаўся іх вазок. "Ягор! Гані! -- крычаў Юры. -- Гані!" Пан Адам прачнуўся і, таксама ўзяўшы стрэльбу, паўтараў: "Вось гэта так! Вось гэта так!" Наперадзе быў невялікі ўзгорак, і Юры вырашыў, што на ўзгорку ён спыніцца. Слухаючы стук капытоў, ён, расшпіліўшы кажух, выняў з-за пояса пісталеты. Важак рухаўся бясшумна, і адлегласць паміж ім і Юрыем усё скарачалася. На ўзгорку Юры павярнуў каня бокам і стаў чакаць ваўка. Вазок сыходзіў у нізіну. Калі да важака засталося аршын восем, ён нацэліў пісталет на ягоныя жоўтыя вочы. Яму абавязкова трэба было патрапіць у важака. У святле месяца Юры выразна бачыў белыя зубы ваўка, яго страшныя іклы. Ён стрэліў: куля пакінула пляму на ілбе важака. Ён ужо мёртвы праляцеў у паветры і цяжка зваліўся на дарогу. Юры стаў наганяць бацьку і Мацея. Ён угледзеў, як ваўчыца спынілася поруч з ваўком, уцягнула яго нежывы пах і са страшным рыкам кінулася даганяць Юрыя. Мацей крычаў: --“Бяры налева!” Ваўчыца набліжалася да яго, і позірк яе быў злавесны. Ён стрэліў, але стрэл прайшоў над галавой ваўчыцы. Ён выхапіў шаблю і ўзяў налева. Але з вазку раздаліся стрэлы -- ваўчыца тузанулася, падламілася, і кроў яе стала выцякаць на снег. Ваўкі-пераяркі спыніліся каля цела маці, і людзі пачулі іх адчайнае выццё.

Прымчаўшыся дахаты, бацька, Мацей, Юры і Ягор разлілі штоф гарэлкі ў кубкі, і пан Адам сказаў: "Магло нас і не быць!" А Мацей удакладніў: «Магло пана Юрыя не быць, калі б у нас стрэльбаў не было.»

Пан Мацей

У канцы сакавіка па загадзе Міхала Паца ў Смаляны сабралася тры тысячы салдат. Адгэтуль яны павінны былі прайсці на Полаччыну, дзе Хаванскі трымаў чатыры тысячы сваіх людзей. Да яго на дапамогу адправіліся войскі ваяводы Празароўскага; нельга было, каб яны злучыліся ў адно. Пац адрэзаў шляхі адступлення палкоў Хаванскага і пачаў бітву. Раптоўная атака кавалерыі змяшала пяхоту і гарматы, і харугва Матулевіча ўзяла пяхоту на шаблі, а харугва Будніка дзейнічала супраць дваранскай конніцы. Ніхто не мог выратавацца, не было ніводнай шчыліны, але князь Хаванскі выпадкова выратаваўся -- залез пад мост, па якім прайшоў палявы гетман Пац, яго пяхота і марціры.

Харугва вярнулася ў Смаляны, і сын Лукаша Мацкевіча, прыбыўшы да войска, уручыў Юрыю два лісты месячнай даўнасці ад бацькі. Ліст быў жалобны:

"Любімы сын, пан Юры! Госпад прыняў да сябе на нябёсы майго дарагога і шчырага сябра шлюбнага брата пана Мацея. Хай будзе яму пухам зямля! Ён быў забіты ў суботу, і ўвечар яго знайшла баба з нашай вёскі -- пан Мацей ляжаў на возе спаласаваны палашом. Пры ім была яго шабля, ляжала ў саломе. Калі пана Мацея адмывалі, дык слёзы ў мяне цяклі, гэтак ён быў пасечаны. Пахавалі яго на могілках пад старой бярозай, побач з панам Мацеем я прызначыў магілу сабе. На пахаванні былі ўсе: пан Міхал, Волька, малодшы Яшчур, Лукаш Мацкевіч, з Мяцельскіх – пан Андрэй, пані Тэкля і Альбіна. Пані Аленка плакала, зараз хворая ляжыць. Мы з панам Мацеем з дзіцячых гадоў былі разам і зараз мне не па сабе, нібы палову маю адрэзалі, быццам сэрца з мяне вынялі. Вечная яму памяць! Зараз правяду пошук, жадаю знайсці гэтага забойцу і яму адплаціць. Пан Мацей ехаў у Бярозу, але не даехаў туды, і чаму яго конь павярнуў назад -- невядома. Вяртайся хутчэй. Жадаю табе здароўя. Твой няшчасны бацька пан Адам Матулевіч".

Эх, пан Мацей, думаў Юры, у якога ж гада паднялася рука на параненага чалавека? Стары пан, замест нагі -- кавяла, ён на зямлі лішне павярнуцца не ў стане -- і яго пасеклі. Сумлення няма ў людзей, адна жорсткасць, быццам пасеклі маскалі або казакі. Успомнілася тут Юрыю, як ён досвіткам ішоў з панам Мацеем у пушчу, а потым, як на лясной дарозе страляў, уцякаючы ад ваўкоў, як Мацей быў з бацькам і Мяцельскімі ў балотах, як з ім хадзілі на Волму па рыбу, і гэтыя дарагія  ўспаміны расчулілі яго. Потым згадаў з нядаўняга мінулага, як Мацей ледзь не забыў кумпяк і два штофы, як ён не змог стрымаць слязу, гаворачы "Вось малайчына і ўсватаны!", і сам  праслязіўся.

Другі ліст быў у працяг прачытанага.

"Дарагі, любімы сын, пан Юры! Спяшаюся табе паведаміць, што забойцу майго шлюбнага брата пана Мацея мне пашчасціла пакараць. За трыццаць вёрст ад нашай сядзібы ёсьць маёнтак Шчэрбаковіча. На вачах усёй вёскі пасек майго дарагога пана Мацея, подлы ён чалавек. Раней быў як усе людзі, а як паранілі яго ў галаву, стаў проста вар'ятам, калі п'яны. Са мной былі Мяцельскі, Катовіч, пан Лукаш Мацкевіч і чацвёра парабкаў. Зайшлі мы да яго ў хату, а ён п'е за сталом. Я яму кажу: "Збірайся, мы зараз у Менск цябе павязем!", а ён ў крык: "Псіная кроў! Я твайго хлопа паклаў, і вас следам адпраўлю! Прэч ад мяне!" Я ў яго пытаю: "А чым пан Мацей цябе пакрыўдзіў?" А ён крычыць: "Гэтае быдла дарогу мне не саступіла. У маёй вёсцы! Прэч з маёй сядзібы". Шаблю выхапіў і пайшоў у атаку. Тут найшла на мяне лютасць, я з пісталета ў сэрца яму стрэліў. Толькі пана Мацея ўжо не вярнуць. На сёмы дзень мы зладзілі памінкі -- пастралялі ў яго гонар і ўспомнілі тое, што было. Ты вяртайся пасля летніх паходаў. Твой бацька, пан Адам".

Юры падняў пісталет і стрэліў уверх. Абсыпаліся кропелькі вады з зачэпленай галінкі, закаркалі напалоханыя крумкачы, рэха разнеслася і сціхла, рассеяўся парахавы смурод. Прыпознены быў стрэл, ужо два месяцы, як пан Мацей сышоў на нябёсы, але лепш, хоць і позна адзначыць ім канчыну шлюбнага брата бацькі. Юры прайшоў да сваёй хаты і наліў у кубак гарэлкі. Сеўшы на камень, які замяняў ганак, ён перанёсся думкамі ў родныя Дымы, на могілкі ў бярозавы гай, да новага крыжа. І ўбачылася Юрыю, як ад могілак раскаціўся ў бясконцасць дарогі пурпурны дыван, і па ім пойдзе строгімі шэрагамі развітальная харугва -- уся ў чырвоных кунтушах і на канях чорнай масці, і ў вольнае сядло сеў Мацей... Пратрубіла труба, шэрагі зарысілі ў сваю непрыступную для жывых крэпасьць, у зорку, якая прачэрціць на небе мімалётны след і знікне за рысай вечнага далягляду...

Вось і я развітаўся з панам Мацеем, падумаў Юры, пасадзіў яго на чорнага каня і адправіў на неба.

Павятовы соймік

Па-мёртваму выглядае зямля, затаптаная вайной. Згінулі ў пажарах вёскі, жытнія і грэчкавыя палі заняў хмызняк, і ў густой траве густа шнуруюць, палохаючы коней, гадзюкі. Сагнала людзей з гнездзішчаў, растаялі яны ў галодныя гады, натоўпамі вымярзаючы на дарогах, і няма нікога -- толькі дагнівае плот ды трухлее развалены млын на разбуранай плаціне...

Атрад ігуменскіх землякоў ехаў у Менск на соймік. Калі праязджалі лясамі, настрой ва ўсіх быў лепшы, але варта было заехаць у нейкую вёску, як выгляд згарэлых двароў прыгнятаў агульную весялосць. У Смалявічах было дзевяць двароў, а дваццаць тры былі разбураныя пажарам і запусценнем. У Трасцінцы адзін двор на адзінаццать дачыста разбураных. У Будзілаве было два двары з васьмі, ды і гэтыя страхі не маюць. У Сляпянцы нічога няма, акрамя загарадак і печаў, і хто жыў – няма ўжо каму згадаць.

З дзіцячых гадоў памятаўся Юрыю гэты шлях. На рэдкай вярсце не сустракаліся тады людзі, а цяпер смутная цішыня да самага далягляду: не стукаюць кавальскія малаткі, ні фурманак, ні падвыпітай шляхты, ні рыкання каровы або бляяння казы -- згарэла мінулае жыццё, пабітыя былыя людзі, толькі даляціць аднекуль слабы звон самотнага звана з магільнай капліцы, адзначаючы чарговы прыбытак да мерцвякоў, і няхутка сыйдзе гэтая пячатка смерці з менскіх земляў... Былі людзі, але забілі іх альбо вымусілі памерці іншыя людзі, і прыдарожная пустэльня сцвярджала гэтую сумную відавочнасць. Няма горшага ворага чалавеку, чым іншы чалавек, думаў Юры. А ўжо мноства маскалёў, скошаных палкоўніцкай шабляй, трымаецца ў памяці расплывістай чырвонай плямай і ў разлік душэўнай гаркаты не бярэцца. Адны нам не ў разлік, іншым мы не ў разлік...

Дайшлі назаўтра да ваяводскага Менска. Ва ўсіх сэрцах зашчымела: пастараліся рускія -- амаль усё драўляныя хаты з пяцьсот двароў спалілі. А што не маглі спаліць, усё каменныя хаты, а з іх больш за сорак, дык папалілі. Дзякуй богу, засталіся манастырскія будынкі, уніяцкі храм і дамініканскі касцёл, хоць абабраны, але з цэлай страхой. І засталася цэлай праваслаўная Петрапаўлаўская царква, не пашкоджаная ні знадворку, ні ўсярэдзіне, хоць старыя абразы пакрадзены за пяць гадоў, што ў Менску стаяў маскоўскі атрад стральцоў, толькі светлыя плямы ад гэтых абразаў на сьценах.

Засяліліся бацька, Мяцельскі, Мацкевіч, Пётр Катовіч, Міхал і Юры, малодшы Яшчур у пакоі бернардзінскага манастыра, куды Ягор перацягнуў стол, дзве лаўкі, саломы для спання і груду дроў. Запалілі печ, выпілі за пачатак сойму і пайшлі да ратушы, пакінуўшы Ягора прыглядаць за рэчамі. Побач з ратушай было чалавек семдзесят, паміж якімі Юры адзначыў барысаўскага ротмістра Глеба Новаша і ўладальніка Бакшт Завішу. Адзначыўшыся ў пісара, выйшлі на вуліцу да іншай шляхты. Мяцельскі, бацька, Лукаш Мацкевіч і Катовіч сталі шукаць сваіх аднагодкаў, якіх не бачылі на сойміках гадоў дзесяць. Няшмат, аднак, іх было; астатнія  былі або забітыя або проста заснулі вечным сном, і бацька, Мяцельскі, Катовіч і Мацкевіч былі ў малой кампаніі. Як заўсёды на павятовых сойміках, амаль траціна шляхціцаў былі п'янымі або вока на тое паклаўшы, дзе можна выпіць. Але што Юр'я больш за ўсё ўразіла -- можа і не многа, але чалавек дзесяць шляхты было на мыліцах, з кавялай, як у нябожчыка Мацея, або з адной рукой.

Юры, якога ўсюды супраждаў Яшчур, адшукаў пана Новаша, якога ведаў па бітве пад Кушлікавамі гарамі. Поруч з ім , як ахоўнік, стаяў шляхціц -- рослы, хударлявы з тварам, які розніцца ад іншых суровасцю прызначанай ахвяры.

- Ну, як, пан Глеб, справы? -- спытаў Юры. -- На зіму дахаты адпусцілі?

- Адпусцілі, -- усміхнуўся Новаш. -- Толькі лепш бы не адпускалі, шляхце і салдатам карміцца няма чым.

- Твая, брат, праўда. Як з лістапада па сакавік -- ідзі на хатняе кармленне. Добра яшчэ, што шляхта хату мае, а калі ні зямлі, ні хаты?

- А ў мяне, панове, зямля ёсць, але толькі хлопаў няма, -- умяшаўся хадарлявы шляхціц. -- Як у пяцьдзесят сёмым легіёны кажаноў паелі збожжа, дык да наступнага года ўсё мае хлопы памерлі, нікога не засталося. -- Ён адмыслова для Юрыя дадаў: -- Сымон Капіевіч, з роты пана Глеба…

- Мой бацька таксама ад гэтай саранчы нацярпеўся, -- кіўнуў Новаш, -- шэсць сем'яў загінулі. Мала таго, што стральцы разьню ўчынілі, дык яшчэ гэтыя праклятыя мышы, як з пекла вылецелі.

- А ў нас гэтых мышэй не было, -- сказаў Юры.

- Табе, пан, удача, - тужліва сказаў пан Сымон. -- У нас у Старым двары карміліся мышы, усё выелі, білі іх, білі, а яны пладзіліся ды пладзіліся, пакуль не з'елі ўвесь запас.

- На ўсё божая воля, -- адказаў Юры. -- Наш бок глухі, у нас там акрамя загону Мурашкі і сотні стральцоў не было ніякіх баёў, а ўсё роўна траціну шляхецкіх прозвішчаў высеклі, а сялян – то ўсю палову. 

Тут падышоў Сястрэвіч, паўсотнік з харугвы Ліпніцкага , прывітаўся і стаў слухаць аповяд Капіевіча пра планы пасля вайны -- падацца куды-небудзь эканомам да Радзівіла або да Паца -- у тых вялікіх маёнткаў у кожным павеце…

- Табе, брат, трэба не да Радзівіла або Паца ў эканомы, -- важка заявіў Сястрэвіч. -- Эканомаў яны паставяць сваіх, хто хлопаў мае, а трэба здаць зямлю ў арэнду, луг -- пад пашу. Вось і грошы ўвосень будуць.

- Так, будуць, вядома, -- з лёгкай іроніяй сказаў Новаш, -- гадоў праз дзесяць-пятнаццаць, калі людзі ажывуць. А зараз пустая палова двароў -- каровы і коні ў суседзяў будуць жывіцца, не патрэбен ім луг за грошы…

Пан Сымон перакладаў вочы з Сястрэвіча на Новаша, чакаючы ад кожнага пачуць ісціну, якая выправіць яго становішча.

- Наогул правільна, -- прызнаў Сястрэвіч, -- чужыя землі араць няма каму, свае толькі падняць. Прыйдзецца ў эканаомы наняцца…

- А я гэтак думаю, -- сказаў Юры, -- што трэба, браце, калі няма хлопаў, ажаніцца на паненцы, у якой ёсць хлопы.

Капіевіч стаў уважліва яго слухаць.

- І хлопы будуць, і пані будзе, -- працягваў Юры. -- А там, глядзіш, і дзіця з'явіцца. Зараз такіх нявест шмат…

У гэтую хвіліну ў натоўпе сталі паварочвацца тварам да цэнтру -- там хтосьці важна гаварыў. Гутаркі памалу заціхлі, сталі чутныя крыкі "Камунікат", "Камунікат". Апынулася, што ніякі не камунікат, а прыехаў з Варшавы пан Агінскі які апавядае, як суд Рэчы Пасполітай судзіў забойцаў Вінцэнта Гансеўскага і Казіміра Жэромскага. Іх судзілі не за тое, што яны былі канфедэраты, гаварыў Агінскі, а за забойства двух самых яркіх людзей. Пачуццё справядлівасці Міхала Паца прымусіла іх арыштаваць і трымаць у турме далей ад Княства. Суд вырашыў Невяроўскага, Катаўскага, Наркевіча і Ястрэмбскага пакараць праз адсячэнне галавы, а акрамя таго, чацвертаваць целы. Невяроўскага і Катаўскага. Самы галоўны змоўшчык -- Навашынскі -- збег не куды-небудзь, а ў Маскву, пад абарону цара…

Натоўп пасля гэтага камуніката стаў рассейвацца -- хто пайшоў у карчму, хто з таварышамі вярнуўся ў свой пакой, каб у хмельным стане абмеркаваць справы пакараных.

Вось так, панове, Гансеўскага і Жэромскага канфедэраты забілі, потым канфедэратам адцялі галовы, а Навашынскі паімчаў да ворага, і хто застаўся наверсе -- Пац, Сапега, Радзівіл. Хіба не смешна! Не, трэба ў добрых адносінах быць  і з тымі, і з другімі, гаварыў Мацкевіч. Мы занадта маленькія, каб паўставаць. Нас не прыкмецяць, калі мы паўстанем. Вось прыклад з гэтай вайны: Нечай, Паклонскі, Алексіевіч, Мурашка -- лезлі наверх, і дзе яны? Палкоўнік Катаўскі, маршалак мазырскай шляхты, страціў галаву, рукі і ногі і ў невядомай магіле закапаны, падтакваў яму пан Мяцельскі. Таму вер у пана бога, беражы ў бітве сваё жыццё -- больш пражывеш. Трэба трымацца сапраўды сярэдзіны, разважаў Міхал: для шляхецкага гонару непрыстойна маніць, але не трэба і праўды гаварыць -- гавары, ды згадвай, што ў цябе ёсць пра запас, вось і будзеш разумны…

Пад гэтыя шумныя размовы Юры, прыкінуўся сонным, накрыўся кажухом і стаў думаць сваю думку. Усіх зараз трэба змяняць -- і Паца, і Сапегу, і Радзвіла, і Агінскага, думаў Юры, а потым ужо караць Жэромскага і Гансеўскага. Магчыма, канфедэраты правільна меркавалі -- не можа войска галадаць, а яснавяльможныя грэць рукі ля вогнішча, атрымоўваючы ўладу, узнагароды і землі. Як можна перамагчы, калі Любамірскі аб'яўляе рокаш каралю, і тры тысячы салдат гінуць у баі за прыватныя інтарэсы. А так -- замяніць Паца і Сапегу на палкоўнікаў Катаўскага і Хлявіўскага -- гэта тое самае, што развязаць хатнюю вайну. Ну, замяняйце, нам-то што! Мне куды важней думаць пра Пашутаву спадчыну, якая ляжыць без гаспадара. Вось разам з Міхалам яны вырашылі звярнуцца ў ваяводскі суд,  каб ім дваім зямлю Пашуты падзялілі, бо ў таго нама нашчадкаў і спадкаемцаў. Але падзялілі як? Лес і возера прымыкалі да мяжы Матулевічаў, а ворныя землі прымыкалі да мяжы Міхала -- вось і выкручвай, як іх дзяліць. Нічога не застаецца, падумаў Юры, лес і возера Матулевічы возьмуць за так -- у пакаранне за стрэл Пашуты ў свайго палкоўніка, а астатнія пятнаццаць валок папросту падзеляць. А сядзібу знясуць -- няма Пашуты, і сядзіба яго не патрэбна. З гэтым рашэннем ён заснуў.

Назаўтра ў бернадзінскім касцёле соймік выбіраў маршалка. Хтосьці загадзя дамоўлены прагукаў "Завішу", адразу ўсе ўскінулі рукі, і Завіша стаў усім дзякаваць. Юрыя вылучылі павятовым мечнікам, але першым прозвішча Матулевіча назваў Сымон Капіевіч, што нямала Юрыя здзівіла. Ён потым з Сымонам выпіў штоф віна, і наогул не шкадаваў грошай на пачастунак – хто б у карчме не падыходзіў, усім наліваў у кубак.

У наступныя дні шляхціцы абавязаны былі дакласці пра страты, якія пацярпелі іх землі падчас вайны, а таксама аб шляхецкіх прозвішчах, хто ад дзеянняў казакоў і рускіх стральцоў на векі згас. Пан Матулевіч сказаў, што ў яго восем двароў апусцелі, а Юры паведаміў пра Бельскага, што ён атрымаў смяротную кулю ад шышоў, і пра Пашуту, што загінуў у бітве. Потым пан Адам схадзіў разам з Юрыем, Міхалам і з Мяцельскім да суддзі выказаць сваю прашэнне наконт асірацелай зямлі пана Пашуты. Суддзя ў свой дыярыуш просьбу запісаў і даў абяцанне не пазней траўня даслаць каморніка. Праўда, не абышлося тут без ёмістага кашалька.

Заставалася ўхваліць дэкларацыю аб страчаных дварах і загінулым насельніцтве, але на гэтае чытанне пан Адам не пайшоў -- паведаміў, што не хочацца яму, лепш ён паваляецца да абеда, а калі шляхта пачне піць і закусваць, тады і ён хуценька падымецца. Ягор быў пры бацьку, Юры загадаў яму пана Адама не пакідаць, а сам разам з усімі  пайшоў у бернардзінскі касцёл.

Маршалак Завіша стаў чытаць дэкларацыю:

"Менскі павет разбураны і знішчаны амаль дачыста загонамі казакоў і войскамі Хаванскага, з 182 тысяч чалавек, што жылі ў павеце да вайны, на сёння засталося 68 тысяч, з 32240 сялянскіх гаспадарак застаюцца 12380, мястэчкі выпалены, палова земляў удзірванела, у Менску 400 двароў спалілі, і няма каму іх адбудоўваць, на Барысаўскіх землях з 19 сёлаў засталося 6 двароў, у Астрашыцкім мястэчку з 24 двароў засталіся 4, Бабруйск тройчы разбураны загонамі бандытаў і засталося 170 двароў, а 239 спалілі, у Койданаве палову двароў папалілі, у Заслаўлі з 150 двароў засталося 72, Бяроза ўся знішчаная, у Валожыне з 112 двароў  захавалася 41, у Маладзечна з 228 двароў захавалася 124…"

У гэтую хвіліну нечая рука легла Юрыю на плячо, ён азірнуўся -- Міхал падсунуў галаву і прашаптаў на вуха: "Ягор тэрмінова просіць цябе прыйсці".

На вуліцы яго сустрэў асунуты Ягор, і пакуль яны беглі ў манастыр, ён сказаў, што пан Адам пры смерці.

Смерць бацькі

Быў марозны дзень. Бярозавы гай, дзе клаліся на вечны пакой дымаўскія жыхары, упрыгожыўся шэранню. Магілу, па даўнім запавеце пана Адама, выкапалі побач з Мацеем, а лёгкі сняжок прыцерушыў кругавую груду зямлі, забяліўшы яе прызначэнне. Цяжкую труну апусцілі ў яму, суседзі і мужыкі кінулі развітальныя жмені, загрукалі лапаты…

Паўстаў крыж, і з гэтай магілы ніколі не пачуць родны голас, словы "Любімы сын!", няма чаго баяцца: ці даведаецца бацька пра Эўку, і ніколі ён не ўбачыць унука, можа, толькі зверху, з паднябеснай вышыні. Вось стаіць Аленка, гатовая ўнука нарадзіць, думаў Юры, вось стаяць Міхал і Волька, Лукаш Мацкевіч, Мяцельскія, Катовіч, Сямён Яшчур, сёння будуць піць за тваю памяць, а твая гарэлка застанецца некранутай. Колькі б ні доўжылася жыцьцё, усё роўна ўсе пытанні не задасі і на ўсе не атрымаеш адказу. Як не атрымаў я адказу пра Эўку. Ведаю, ты будзеш з'яўляцца да мяне, але было б лепш, калі б хоць год прабыў яшчэ з намі. Пан бог, прымі яго душу!

Да девяцін пражыў Юры ў нейкім аглушэнні. Прыязджалі знаёмыя, далёкія суседзі, заставаліся начаваць, да цемры цягнуліся гутаркі; неяк па-іншаму, ледзь ніжэй, чым раней, кланяліся яму пры сустрэчы мужыкі, чакалі яго распараджэнняў парабкі, -- памалу ўступала ў сваю сілу іншае жыццё. Усё -- застаўся пан Юры адзін. Няма каго болей баяцца, стаў ён поўным уладальнікам Дымоў, каханая жонка ўжо пачала лічыць тыдні да з'яўлення першынца, глядзіш, і новы Адам закрочыць спачатку пад стол, а там і ў сядло прыйдзе пара садзіцца.

Калі раз'ехаліся знаёмыя, пацягнула Юрыя схадзіць да бацькоўскай магілы. Ён і пайшоў напрасткі праз снежнае поле. Сыпаўся снег уначы, і буры пагорачак ужо не біў у вочы журботнай земляной свежасцю; белае покрыва зраўняла бацьку з усімі, хто лёг тут раней. Бялюткасць, немата, застыласць двух крыжоў -- як сірата стаяў Юры перад магіламі родных людзей. Заваражыў яго ціхі могілкавы спакой, сумна яму здалося жыць, вельмі сумна... Юры прысеў на магілу. Ён адчуў гэтую страту цяпла, нібы пакратаў рукой сцяну выстуджанай печкі. А без духу, які паднімае ўвысь, застаецца камяк гліны, напоены і ўскормлены ў чалавечае падабенства ўсім, што дае ў часовае карыстанне зямля.

Усё распісана ў нашым лёсе, гаварыў гэты абнадзейлівы шэпт, усё вырашанае за нас, мы толькі выконваем нячутныя загады, і наша гарката -- гэта крыўда на рашэнні нябесных гетманаў; усё тут як у бітве; памыліўся гетман, паслаў палкі пад прыцэльны агонь - і што гараваць, плакаць, журыцца? Ён і слухаць не стане твае крыўды, не твайго розуму яго памылкі, выхоплівай шаблю - і бі, сячы! То навошта смуткаваць над падмерзлай магілай, калі не мы сабе гаспадары, калі ўсё адбываецца і ўсё забываецца; хай лёс нясе нас наперад....

Не, вырашыў пан Юры, хай нябітых радуе тупат конскай лавіны, якая ідзе на смерць, белыя агні паднятых шабель, слава малайца, спрытнага грэшніка, які штораз выходзіць жывым з крывавых рэчак. А ён -- біты, спазнаў кошт усяго. Ён ведае, што пасля крыку "Бі! Сячы!" настае час капаць яму і ўкладваць шэрагамі мёртвых сяброў. Сотні іх ляжаць пры дарогах, на палях, дзе пясчаныя курганы зарастаюць палыном, на іх крыві буйна наліваюцца травы, паспявае жыта і чырванее вада ў азёрах -- гэта знак іх пакуты, след іх жыцця. Або ці мала бачыў ён зняважаных жонак і дочак, жаніхоў, рассечаных шабляй, забітых бацькоў? І пад такую пагрозу паставіць Аленку, дзяцей, якіх яны народзяць і выгадуюць? Зноў кінуцца ў гэты пагібельны вір, дзе кожны ўзмах шаблі, кожная куля нацэленыя на жывую душу? Як жа ёй выратавацца, дзе атуліцца ад гэтага незлічонага рою куль, ад магільнага водбліску навостранай сталі, ад жорсткасці, зверства, нянавісці вар'ятаў, якія, як чума, гатовыя скасіць усё жывое, каб на безаблічнай зямлі не засталося нікога, рэдкія цені. З кім аб'яднацца гэтай душы, калі усе адзін аднаго баяцца, усе адзін аднаму не вераць? Вось ляжаць абодва прыяцелі -- пан Мацей і пан Адам, прынятыя госпадам на нябёсы. Чаму так, падумаў Юры, чаму адны прагныя і злыя, а мой бацька і Мацей добрыя і непрагныя? Яны пад богам хадзілі, прыдумаў ён адказ, а прагныя ходзяць да ўлады.

Зло сядзіць у нас, і святло ёсць у нас, і калі не задушыць у сабе зло, яно нецярпліва і бязлітасна будзе атручваць тваё жыццё. Пакуль таксама не ляжаш назаўжды.

Сямёра драбаў

Час гоіць душэўныя раны -- раней балела, што няма бацькі і Мацея, а зараз не баліць, зараз, падаецца, яны дасягнулі свайго краю, і таму іх няма. Зараз у яго жонка, месячны сын, і ён на гаспадарскім месцы. Адзіная няёмкасць, адносіны з Эўкай, як застылі тры гады назад, так і не наступіла адліга: у яе не было хоць бы звычнага прывітання, і ён не асмельвацца з ёй вітацца. Ягору пан Юры сказаў, каб рабіў усё, што Эўка папытае. А яна прасіла толькі коня. І ўвесь груз недамоўленых тлумачэнняў ляжаў на ім. На пахаванні бацькі Эўка заходзіла развітацца і потым прайшла шлях ад ганка да могілкаў, але нічым не адрознівалася ад іншых -- усё плакалі, калі праводзілі пана Адама. А чым гэта скончыцца, невядома, -- можа быць, яму Эўка не прабачыць да смерці, і ён памрэ без даравання граху.

Але ў апошні дзень чэрвеня апынулася ў Дымах пятнаццаць коннікаў на чале з паўсотнікам Сястрэвічам, якія гналі сотню кароў. Статак быў недагледжаны, трэба было б раздаць яго сялянам, але на гэтую справу ні паўсотнік, ні яго драбы пайсці не маглі -- трэба было па беднасці солдат неяк прадаць кароў або абмяняць. Сястрэвіча ён бачыў на павятовым сойміку, нават частаваў яго, гэтае знаёмства заахвоціла даць згоду на просьбу пераначаваць у вёсцы адну ноч -- каровы стомленыя, затое заўтра ён дазволіць узяць па адной на двор. Юры, падлічыўшы, што атрымае пятнаццаць кароў, дазволіў і сам прызначыў салдатам хаты. Вяртаючыся дахаты, ён хваліў сябе за згоду -- ноч толькі каровы з канвоем пераначуюць, затое заўтра паўтара дзесятка кароў прыбудзе.

Праз две гадзіны ён абедаў на кухні з Аленкай. Яна карміла маленькага Адама грудзьмі, а Юрыя забаўляла тое, што сынок, заплюшчыўшы вочы, так прагна пацягвае матчына малако. Але шумныя крыкі, выбухі рогату, якія даляталі з вёскі, падточвалі яго спакой. "Што з табой?" -- спытала Аленка. "Не падабаецца гэта мне! Баюся, не скончыцца рогат дабром". -- "Заўтра з'едуць!" -- сказала Аленка. "Да заўтра яны паўвёскі разнясуць, -- сказаў Юры. -- Дарма я ім дазволіў у нас спыніцца. Нап'юцца, паб'юць мужыкоў, палезуць да баб -- вось будзе мне за кароў уцеха…"

Ён выйшаў на ганак, тут нястрыманы рогат урэзаўся ў вушы -- мабыць, знайшлася ў хатах гарэлка ў абмен на кароў. Юры стаяў, не ведаючы, што рабіць: ён мог паўсотніка Сястрэвіча са статкам выпхнуць прэч, але спадзеў на пятнаццаць кароў браў над ім верх. І раптам з ганка ён убачыў, як шэсць п'яных салдат выходзяць з хаты і ідуць да хаты Эўкі. Ён уцяміў: у гэтай хаце драбам распавялі, што там жыве шаптуха -- маладая, здаровая, мужа няма, прыёмная дзеўка ёсць і нават стральцы да яе прыклалі сілу.

Ён уляцеў у гасцёўню, схапіў шаблю, заткнуў за пас пісталеты і хацеў імчаць на стайню. Жонка стала ў дзвярах: "Юры, міленькі, не пушчу!" Ён жудасна паглядзеў на Аленку, на блакітныя вочы, якія хацелі міру і дзеля гэтага ціхенькага міру жадалі, каб ён стаў здраднікам, і адштурхнуў яе ад дзвярэй. У стайні ён спешна надзеў сядло, адным махам ускочыў на каня. З дому выбег парабак, Юры крыкнуў яму: "Бяры стрэльбу! Скачы ўслед" Той рынуўся ў дом.

У хаце Эўкі чуліся разлютаваныя жаночыя крыкі і п'яны рогат. Юры ў галоп панёсся туды і ўбег у хату. Два гвалтаўнікі трымалі Насцю, трэці расшпільваў пас з шабляй. Эўку два п'яныя валаклі на стол, яна нагамі адбівалася ад драба, які учэпіста трымаў яе за ногі. Юры перарэзаў шабляй шыю таго, хто быў над Насцяй. Лютасць ахапіла яго, і жорсткімі ўзмахамі шаблі ён зваліў тых, якія трымалі дзеўку за рукі. Таварышы  кінулі Эўку і схапіліся за шаблі. Яны нешта здзіўлена лямантавалі, Юрыю падавалася, што яны крычаць "Пся маць! Халера!" Юры дастаў пісталет і стрэліў у драба. Куля патрапіла ў сэрца, ён паваліўся поруч стала. Ён шабляй секануў аднаго па карку, другі кінуўся ў сенцы і лёг ужо там з перасечанай ад ключыцы да рабрыны спіной.

Юры выйшаў з хаты. У загарадзі спыніліся Ягор і двое  парабкаў з ружжамі. З двароў на грукат страляніны выходзілі п'яныя салдаты і Сястрэвіч. Юры загадаў парабкам, прыбраць з хаты забітых і пайшоў да драбаў. Парабкі вынеслі пасечанага і, не ведаючы, дзе яго пакласці, сталі аглядацца. Юры крыкнуў, каб забітых склалі ля варот той хаты, дзе яны пілі. Драбы з жахам глядзелі на мёртвых сваіх прыяцеляў. У гэты час на двор выбегла гаспадыня, а за ёй, хістаючыся, бег п'яны, які жадаў яе схапіць. Убачыўшы салдат і пана з крывавай шабляй, ён забыўся на сваю ахвоту лавіць гаспадыню. Парабкі ўжо выносілі іншага. Драб усё ўцяміў і, гукнуючы праклёны, кінуўся з шабляй на Юрыя. Пераклаўшы шаблю ў левую руку, Юры дастаў пісталет, прыцэліўся. Куля разарвала горла. Мёртвы драб зваліўся на дарогу.

Ён стаяў на вуліцы, пакуль не склалі ў загарадзі шэсць цел; салдат, забіты ў горла, ляжаў недалёка. Тады Юры кіўнуў Сястрэвічу, каб ён ішоў за ім і прыхапіў з сабою сваіх салдат. У прысутнасці Сястрэвіча ён апісаў гэта здарэнне так: 15 чэрвеня ў маёнтак Дымы заехалі драбы з паўсотнікам Сястрэвічам, якія гналі кароў, і прасіліся ноч пераначаваць. Праз дзве гадзіны драбы напіліся і сталі здатнымі на зладзейства. Ён, палкоўнік Юры Матулевіч, шабляй забіў шэсць драбаў, якія жадалі згвалціць яго сястру па бацьку Эву і яе прыёмную дачку, у якой бацьку засеклі стральцы. Яшчэ аднаму перабіў куляй горла за пераслед для гвалту жанчыны і за тое, што кінуўся на яго з палашом. І падпісаўся. І сказаў Ягору падпісацца, што той ахвотна зрабіў: "Эканом Ягор Лаза". А Сястрэвіч, суправаджаючы стогнамі "Хто б мог падумаць! Хто б мог падумаць!", перачытаў дакумент і паставіў свой подпіс. Пасля чаго па адным былі выкліканы з двара драбы, каб падпісаць гэты ганебны для іх запіс.

Быў восьмая гадзіна вечара. Юры сказаў Ягору запрэгчы каня і даць яго драбам Сястрэвіча. Салдаты пагрузілі забітых на калёсы, і конь пакаціў воз на могілкі. Юры прасачыў выкананне загаду. Эўка і Насця былі на сваім двары -- адмывалі ад крыві сенцы. Юры сустрэўся вачамі з Эўкай -- яна глядзела на яго ўдзячным позіркам і гучна прывіталася: "Добры дзень, пан Юры!"

За калёсы валачыся панурыя салдаты, а ззаду ішлі парабкі з ружжамі. Убаку ад магіл салдаты вырылі яму, у яе паклалі сем забітых, засыпалі пяском, паўстаў над магілай

самаробны крыж, і здранцвелыя драбы пайшлі ў вёску. Сястрэвічу Юры сказаў, што верне яму кароў раніцай за мінусам таго, што пойдзе сялянам і ў панскі двор. А Ягору загадаў абыйсці хаты і аб'явіць, што раніцай трэба прыйсці на выган выбіраць сабе карову; хто спозніцца -- сам сябе пакарае, бо ў пяць гадзін салдаты пагоняць кароў прэч.

А палове дзесятай Юры вярнуўся ў сядзібу. Аленка мітусліва служыла мужу, напэўна, ад жудаснага яго позірку і нядаўняга лютага забойства семярых салдат. Ён вырашыў распавесці ёй, што Эўка яго сястра па бацьку, але чаму жыве ў вёсцы, як ён стаў яе даўжніком, у якіх адносінах з ёй быў бацька – тлумачыць не стаў. Галоўнае -- каб усё ведала пра яе паходжанне, не дазваляла сабе ставіцца да Эўкі як да ніжэйшай і на любую просьбу Эўкі давала згоду. Ягоная сястра -- з ёй толькі яму самому разбірацца.

Апошні бой

31 снежня 1665 года сканаў Павел Сапега. Смерць вялікага гетмана ўзрадавала суперніка, Радзівіла, бо зніклі, здавалася яму, галоўныя перашкоды на шляху да чыну канцлера Вялікага княства. Першай справай, Радзівіл у суправаджэнні гвардыі гусараў заехаў у Вільню і без дазволу караля заняў месца віленскага ваяводы. Усё ягоныя хітрыкі ператварыць Трыбунал Вялікага княства ў ваяводскі суд, каб пазбавіць Пацаў званняў, не мелі поспеху. Канцлерам Княства быў Крыпшат Пац, які гасіў асабістыя ініцыятывы Радзівіла, а палявым гетманам быў Міхал Пац, таксама настроены супраць Радзівілаў. Ва ўсякім разе, бальшыня яго маёнткаў была занятая на зіму галоднымі ротамі. Надзеі шляхты, што са сконам вялікага гетмана пачнуцца перемены, не скончылася нічым, усё засталося на сваіх месцах. Ранейшыя спадзяваньні, што кароль Ян

Казімір кіне ўсе сілы Рэчы Паспалітай на тое, каб вызваліць Полаччыну і Задняпроўе, засталіся марнымі, кароль накіраваў войскі Польшчы на Украіну, а войску Вялікага княства давялося змагацца з рускімі сваім складам. І свет як быў у стане напаўзамарожанай вайны, так і пакрочыў далей да Адрусаўскага міру.

Міхал Пац меў пяць тысяч войска ў сваёй дывізіі для адпору ваяводам Чаркаскаму і Празароўскаму, якія мелі на мэце забраць як мага больш Падняпроўя. Гаварылі, што ў іх тысяч пятнаццаць войска, але магло быць больш. Юры Матулевіч на пачатку красавіка прывёў свой харугву ў дывізыю, што стаяла ў Мсціслаўлі. Дзякуючы ўказу караля аб паспалітым рушэнні з родных мясцін да харугвы прымкнулі суседзі -- пан Пётр Катовіч, Лукаш Мацкевіч, Сямён Яшчур, сын Катовіча, Андрей Мяцельскі, нарэшце вызвалены ад сямейных клопатаў. Зімой Альбіна выйшла замуж за Лявона Мацкевіча, і дома ў Мётлах заставалася толькі пані Тэкля. Сямнаццаці год Яшчур выступіў адпомсціць за смерць бацькі. Мацкевіч і Мяцельскі вырашылі паслужыць радзіме хоць ў гэтае лета.

Палкоўнікі былі незадаволеныя, што гэтакімі малымі сіламі выступілі супраць рускіх ваявод. Вось бы сюды тры тысячы салдат, якіх вадзіў Крыштап Пац у Польшчу на бітву караля з Любамірскім, ды тысячную гвардыю Радзівіла, ды жмудскія палкі нябожчыка Сапегі. Былі б з рускімі на роўных. Нават з'яднаныя з дывізіяй Паца палкі Нарбута, Будніка, Гарэцкага, Сурына нічога ў няроўнасьці сіл не змянялі. Левая, былая сапежынская, дывізія была на Полаччыне, дзе дзейчанічаў з сваімі стральцамі князь Хаванскі. На іншую дапамогу разлічваць Пацу не прыходзілася.

Юры ў харугве Нарбута знайшоў паручыка Стася Рэшку. Два гады яны не бачыліся, і зараз Юры і Стась селі на траву, дасталі штоф і выпілі за нечаканую сустрэчу. Юры распавёў, як загінуў Мацей ад рукі шаленца і як пан Адам застрэліў забойцу, а неўзабаве сам памёр ад сардэчнага прыступу. А Стась распавёў, што ажаніўся з маладзіцай з дваццаццю валокамі, яго жонка, хоць і цяжарная, але раней за ўсіх устае і ўсім у хаце кіруе. А Юры распавёў, што ажаніўся з Аленкай і зараз у яго сын гадаваны. А яшчэ распавёў, што на сойміку, падчас якога ў бацькі быў сардэчны ўдар, ён вылучаны павятовым мечнікам. А Стась распавёў, што важнейшай справай ён лічыць перасяленне кінутых сем'яў у пустуючыя на вёсцы хаты, прычым адзін з сялян млынар, і ён змайстраваў вятрак -- грошай сам Стась не плаціць, наадварот яму даюць. У Юрыя адразу ўзнікла жаданне перагарадзіць ручай, які ўпадае ў Волму, і паставіць там вадзяны млын. А Юры распавёў, што летась засёк  гвалтаўнікоў Эўкі і яе прыёмнай дачкі, і гэтае забойства схіліла Эўку прымірыцца з ім. Вось як бывае: і бацька не ведаў, і Мацей не ведаў, і Эўка яго прабачыла. А загадка, якая яго мучыла калісьці, вельмі простая і да шабельнага ўдару мае прамое дачыненне -- яна сястра яму па бацьку. Знарок не прыдумаеш! Яны выпілі за памяць бацькі і Мацея, за здароўе маленькага Адама, за сваіх жонак, за яго сястру Эўку, за Стасеў вятрак і раз'ехаліся ў свае харугвы, абяцаючы сустракацца.

Але не было ў іх больш таго, што трымала юнацкае сяброўства, -- не было ў іх ахвоты да прыгод. Сваімі сталі клопаты, звязаныя ў Юрыя з сынам, з пятнаццаццю каровамі, з дадаткам ад маёнтка Пашуты, а ў Стася -- з дзіцем, якое дужэла ва ўлонні жонкі, з вятраком, з памнажэннем вёскі Рэшкі. Так яны і не сустрэліся на шляху ўздоўж Дняпра, хоць ён і не заняў шмат дзён -- з таго боку ракі з'явіліся рускія стральцы ваяводы Чэркаскага, Варатынскага і Празароўскага. Назаўтра ўначы ваядовы пераправілі цераз раку войска, і ніякага бою Міхал Пац даць не мог. Каб не страціць войска, Міхал Пац загадаў адыходзіць да Магілёва.

Апошнай ішла харугва пана Матулевіча і Гальяша Сурына. Яго тры шляхецкія роты і восем атрадаў мужыкоў пры артылерыйскім абстрэле пабеглі. Сымон Капіевіч патым казаў Юрыю, што ротмістр Глеб Новаш забіты, і другая шляхецкая рота амаль цалкам загінула, але ад агню пабеглі мужыкі, захопліваючы за сабою астатніх. Праўда, выгляд у Капіевіча быў усё ж ўдачлівы -- ён замест Новаша стаў ротмістрам. Харугве Матулевіча пасля разгрому шляхецкіх рот Сурына давялося шаблямі абараняцца ад конніцы рускіх. У гэтым баі загінулі акрамя іншых і Лукаш Мацкевіч і Катовіч. Нікога з іх не паспелі захапіць, бо рускія сядзелі на спінах харугвы. Малодшы Катовіч плакаў аб бацьку, а Юры сумаваў аб сваім хросным пане Мацкевічу.

Здарылася бяда са Стасем, праўда, сам Юры гэтай бяды не бачыў, а Нарбут распавёў, што ў яго правая рука ледзь ніжэй локця, а можа, ледзь вышэй локця, перабітая куляй. Як ні круці -- руку не прыставіш, таму павезлі Стася да лекара ў Магілёў; там руку аднімуць, рана загоіцца, і паедзе пан Рэшка на свой двор, а шмат хто ўжо не паедзе на родны двор -- забітыя, казаў Нарбут.

Стральцы пераследавалі харугвы літаральна па пятах. Чатыры тысячы шляхты і салдат, гарматы і абозы ўкаціліся ў гарадскую браму з ліхаманкавай хуткасцю. Гараджане, якія яшчэ зарэзалі тры тысячы салдат царскага гарнізона, радаваліся харугвам Паца -- гэта была сіла, якая магла ўтрымліваць Магілёў ад помсцівых планаў рускіх. Войска размясцілася за гарадскім валам, паставілі гарматы, шляхта і драбы занялі сваё месца ля байніц. Гадзіны праз дзве з'явіліся палкі ваяводы Чаркаскага, і атачылі горад з усіх бакоў. Стральцы зрабілі для гармат акопы, і рускія гарматнікі пачалі абстрэльваць вал. Гарматы Магілёва адказвалі, і гэты гарматны паядынак доўжыўся да вечара.

Харугвы назіралі, як кладуцца стрэлы пацаўскіх артылерыстаў. Юры з Мяцельскім стаялі недалёка ад вала. Пушкары паднялі на паветра два серпанціны з абслугай і імкнуліся патрапіць у сумёты стральцоў. Рускія пушкары білі ў брамы. Часам ядры не даляталі, часам пераляталі і ўзрываліся на вуліцах або ў дварах. Усё гэта было, як заўсёды бывае пры абстрэлах. Гром гарматаў стаў звыклым, і, паглядзеўшы на гэтую перастрэлку, Юры пайшоў да свайго каня. Мяцельскі прамовіў да яго, куды ён так спяшаецца, зараз яшчэ рускую серпанціну падымуць у паветра. Юры адказаў, што спяшаецца, каб адшукаць у лекара Стася. Ён уставіў нагу ў стрэмя, ды раптам адчуў блізкі выбух. Юры азірнуўся і амярцвеў: гарматнае ядро выбухнула там, дзе толькі што ён сачыў за працай гарматнікаў, пяць чалавек салдат і Мяцельскага разнесла ў пыл. Ён адчуў рэзкі боль у правай назе і страціў прытомнасць. Да яго кінуліся драбы, аднеслі яго ў лячэбніцу, і лекар, даўшы гарэлкі, пачаў рэзаць з нагі крывавае мяса.

Калі Юры ачнуўся, то ўбачыў забінтаваную нагу, якая нясцерпна балела. З вуліцы даляталі пераможныя крыкі, што імгненна растлумачылася: учора пад вечар пушкары пацэлілі ў сумёт ваяводы Якава Чаркаскага, ён сам і некалькі стралецкіх сотнікаў узляцелі ў паветра. Але весялосць мела галоўны чыннік -- без ваяводы рускае войска знялося з умацаванняў і рушыла на Копысь. Прыбег прасветлены лекар з крыкам "Ура! Больш не будзе параненых!" Наліў у мензурку гарэлкі сабе і даў мензурку з карычневатай вадкасцю Юрыю, якую Юры выпіў, спадзеючыся, што гэта віно, але ў мянзурцы аказалася травяная настойка. Ён хутка заснуў.

Прачнуўся Юры ў цесным пакоі, пэўна, гэта была камора, чыста прыбраная, засланая сяннікамі на дзесяць чалавек. Праз акно лілося яркае сонечнае святло. Побач з ім ляжаў Стась. Па другі бок ад яго працягла хрыпеў з забінтаванамі грудзямі малодшы Яшчур. Іншых Юры не бачыў. Юры ўзяў таварыша за руку, ён заварушыўся і расплюшчыў вочы. Яны з ласкавым смуткам глядзелі адзін на аднаго.

- Вось, мы з табой адваявалі, -- сказаў Юры. -- Пара нам на адпачынак!

- Так, пара! -- адказаў Стась. -- Сказаць папраўдзе, у мяне рукі няма. Вось, толькі палоўка засталася.

- А ў мяне галёнка выдрана, правая нага будзе сухая. Буду, як пан Мацей, -- сказаў Юры. -- Вось, халера, Вільню мы бралі, і Гародню, і Полацак, і Мсціслаў, і Барысаў. А параненымі апынуліся ў Магілёве. Памятаеш Мяцельскага, Мацкевіча, Катовіча? Таксама ў  Магілёве загінулі. А Мяцельскі мой цесць, і Лукаш Мацкевіч мой хросны, і Катовіч мой стары знаёмы…

- Нам пашанцавала! -- сказаў Стась.

- Пашанцавала, -- пагадзіўся Юры. -- Магло б дзве рукі і дзве нагі адсячы.

- Такое бывае, -- сказаў Стась. -- Калі мы шлюбную клятву давалі, ты верыць не жадаў, як яна споўніцца: або зараз на той свет, або абодва параненыя будзем. Вось мы і параненыя. За адно гэта трэба дзякаваць богу!

Яны перахрысціліся.

- Калі тваё дзіця павінна з'явіцца? -- спытаў Юры.

- У жніўні, можа быць, у верасні, -- ласкава прамовіў Стась. -- А ты аб чым думаеш?

- У мяне адна думка ў галаве, -- сказаў Юры. -- Жадаю хату паставіць у Менску, хай Эўка з прыёмнай дачкой у той хаце жыве. Яна сястра мая, на сябе і Эўку запішу, якім будзе ёй жыццё ў Дымах? Нуднае жыццё. У Менску, можа, мужа знойдзе. І мне будзе прыстанак на ваяводскі або павятовы сойм, ды ці мала па якіх прычынах я магу там апынуцца.

- Ты мне выдатна дапамог, -- сказаў Стась. -- Калі б не ты, дзядзька мой нябожчык наўрад ці мне Рэшкі пакінуў. І грошай ты мне даў. І драба свайго даў. І паручыкам я дзякуючы табе стаў…

- Лепш ты мне не дзякуй, -- перапыніў Юры сябра. -- Атрымоўваецца, што мы на маіх памінках… Я табе абавязаны -- каб не ты, і мяне б разнесла ў пыл, бо я адышоў на каня садзіцца -- ехаць цябе шукаць…

- Не ведаю, калі сустрэнемся, -- растлумачыў Стась, -- а хочацца мне сказаць, што табе абавязаны.

- Сустрэнемся. Да цябе прыеду з сям'ёй, ты да мяне з сям'ёй. Вось у Аднарусаве дэпутацыя засядае, яшчэ які-небудзь месяц і складзем мір. Можна будзе ездзіць -- ты на мой млын, я на твой вятрак…

Яны ўсміхнуліся на гэтыя простыя мары і замоўклі...

Стась думаў, што палова рукі -- невялікая страта, ёсць левая рука, ёсць маёнтак, ёсць жонка, і яна народзіць сына ці дачку, ёсць вятрак, будуць грошы, так што Юрыю пазней можна вярнуць пазыку, і ў войска запрашаць не будуць -- можна жыць. І нашэптваў малітву Хрысту…

Юры думаў, як распавядзе ўдовам Мяцельскай і Мацкевіч, і нічога не прыдумаў, -- што можна тут прыдумаць, калі ты ацалелы, а яны, іх мужы, ператвораны ў пыл. Колькі іх, з яго харугвы, за дзесяць гадоў палеглі забітымі? Не падлічыш. Потым ён прыгадаў старых паноў з навакольных маёнткаў, тых, каго ведаў, -- нікога не засталося: Залесю казакі забілі, Шэпурку казакі забілі, Лаевіча рускія забілі, Вярыгу забілі, пан Руцэвіч з голаду акалеў, Трызна загінуў, нягодны Пашута загінуў ад яго рукі, Мацея вар'ят забіў, Бельскага забілі, Мяцельскі загінуў, Мацкевіча і Катовіча рускія засеклі, толькі бацька сваёй смерцю памёр. І ўзгадаліся яму вёські, дзе асталася палова людзей, а іншых няма -- хто памёр ад галоду, хто ў палоне, хто ў сутычках і баях з рускімі. Няма іх, час іхным сынам гадаваць сваіх дзетак і наладжваць жыццё на разбураннай зямлі, пасярод мільёна забітых…

***

У ліпені, калі войскі Міхала Паца выйшлі з Магілёва, разам з харугвамі выехалі вазы з параненымі, якія імкнуліся дахаты. Палкі спешным парадкам пайшлі на Случчыну, дзе насіўся загон украінскіх казакоў, якія секлі мужчын і бралі ў палон маладух і дзевак. Каля вёскі Асташына, дзе пачынаўся Слуцкі шлях, яны пакінулі параненых на апеку дзесяці драбаў, звярнулі налева і сталі знікаць за даляглядам. Юры, абапіраючыся на мыліцы, і Стась, з паўпустым правым рукавом кунтуша, доўга пазіралі ім услед. Прарысіла панцырная харугва, полк Нарбута, полк Ліпніцкага, полк Будніка, харугва Матулевіча, толькі цяпер яе вёў палкоўнік Юргелевіч, дванаццаць гармат… Дзень быў спякотны, дурманліва пахла свежае сена, набітае ў вазы, яны прылеглі на яго, падставіўшы грудзі сонцу і радуючыся, што назаўжды вяртаюцца пад мірны прытулак…

Госпад ты наш, якія думкі гэтыя наіўныя, калі глядзіш на іх з будучыні, калі ведаеш, што ўсё паўторыцца праз трыццаць сем гадоў: зноў пачуецца пошчвк швецкіх і рускіх барабанаў, і вайна залье зямлю патопам, злізаўшы толькі ў Беларусі мільён чалавек. І зноў занепадуць гарады, згараць вёскі, шэрагі пяхоты здратуюць узараныя палі і чорнай воспай магіл пакрыецца твар зямлі...

 

Нататкі

* Шлюбныя браты (шлюб -- вяселле) -- у беларусаў існаваў у гэты час звычай, калі два таварышы, выпраўляючыся на вайну, давалі адзін аднаму клятву пры капліцы або ў касцёле да канца веку клапаціцца аб тым, каго скалечыць бітва.

* Лотр -- нягоднік, разбойнік.

* Возны -- ураднік у Вялікім княстве Літоўскім. Прызначаўся ваядовай па рашэнні суду і шляхты. Возны праводзіў следства, уводзіў новых гаспадароў, уручаў позвы. За забойства вознага пагражала смяротная кара.

* Паветавы маршалак -- начальнік паветавага войска.

* Падарашчызна -- абавязальніцтва два раза вазіць тавары шляхціца сваім возам у горад.

* Дзякла -- даніна пану натурай: бочкай збожжа, яйкамі, курамі, грыбамі, ягадамі і г.д.