За детство счастливое наше спасибо, Родная Страна.

З песні сталінскіх часоў


Сёння многія яшчэ праяўляюць даволі высокую ступень настальгіі па такім дзяржаўным утварэнні, як Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, з якога родам, бадай, усё наша сацыяльна свядомае насельніцтва.

Гэтая настальгія мае пад сабой не столькі рацыянальную глебу, колькі ірацыянальныя вытокі. Найперш хочацца адзначыць, што настальгія — гэта пачуццё, а не думка. Калі ж асэнсоўваць такі феномен — меркаванне, што ў час Саюза было лепей, трэба звярнуць увагу перадусім на псіхалогію чалавека. А 20 гадоў назад, калі скончыліся «старыя добрыя часы» застою і стабільнасці, акрамя той самай стабільнасці і непатрэбнасці думаць пра свой лёс (тут асноўную функцыю бралі на сябе інстытуцыі дзяржавы), чалавек быў нашмат маладзейшы і больш здаровы — гэта тое, чаго не купіш, нават зарабіўшы сёння вялікія грошы. Таму настальгія тая — гэта не што іншае, як сум па маладзейшым узросце (калі хацелася і маглося). Да таго ж сёння цяжкім друзам лягло на чалавека крытычнае мысленне, рэфлексійнасць, чаго за савецкім часам дзяржава імкнулася не развіваць у чалавеку на сацыяльным узроўні, каб сабе не нашкодзіць, бо трымалася яна на ўніфікацыі жыцця свайго насельніцтва — «усе роўныя».

Але ж давайце разбяромся, што такое Савецкі Саюз, дый увогуле, што такое любое дзяржаўнае ўтварэнне. Гэта — ідэя. І не больш. Абстракцыя — у адрозненне ад кожнага канкрэтнага чалавека. Таму за час існавання цывілізацыі і ўсталяваліся гуманістычныя каштоўнасці, вянцом якіх з’яўляецца чалавек. Заўважце: не нейкая абстрактная ідэя. А ідэі — яны былі і будуць. Іх адрозненне паміж сабой заключаецца ў тым, што некаторыя з іх увасабляюцца ў рэчаіснасць, а некаторыя — не.

Колькі было дзяржаўных праектаў, нават на беларускіх землях? А рэалізоўваліся адзінкі. А вось адрозненне дзяржаўніцкай ідэі ад канкрэтнга чалавека палягае ў тым, што апошні, стаўшы аднойчы рэальнасцю, можа застацца толькі ў памяці іншых, знікнуўшы раз і назаўсёды. У той час, калі ідэі могуць адра­джацца. Да таго ж ідэі як суб’екту не баліць — у адрозненне ад чалавека, які перажывае рэчаіснасць. Ідэя ўвогуле не можа быць суб’ектам. Яна — толькі аб’ект нашага ўспрымання і маніпуляцый. А ўспрыманне тое вельмі індывідуальнае. Таму адна і тая ж ідэя можа ўяўляцца розным людзям па-рознаму. Той самы СССР — для адных гэта дабрабыт і спакой, а для іншых — таталітарызм і прыгнёт.

З гэтай прычыны чалавек з’яўляецца самакаштоўным феноменам, які не павінен служыць абстракцыям. Гэта ідэі павінны служыць чалавеку. Такім чынам, не чалавек для дзяржавы, а дзяржава для чалавека. Гэта не значыць, што дзяржава, нацыя не з’яўляюцца каштоўнасцямі. З’яўляюцца. І вельмі значнымі. Толькі канкрэтны чалавек стаіць паперадзе як каштоўнасць, ачольвае аксіялагічную сістэму, з’яўляецца яе мэтай.

Аднак па-ранейшаму, як сказаў філосаф С. Лец, у барацьбе ідэй гінуць людзі. Праз гэты афарызм высвечваецца ненармальнасць сітуацыі, калі чалавек становіцца вінцікам ідэі ці хоча ім стаць, як у выпадку настальгіі па Савецкім Саюзе.

Любіце канкрэтнага чалавека, а не штучныя абстрактныя выдумкі (асабліва ў выглядзе дзяржаўных ідэалогій). Толькі такім чынам жыццё будзе паляпшацца.





«Талстой падпісаўся б пад любой з аповесцяў Васіля Быкава»

Ужо дзявяты год Беларусь жыве без Васіля Быкава. Жыве — па спрагназаваных і напрарочаных пісьменнікам днях, клопатах, падзеях. І ўсё часцей мусіць успамінаць яго — каб знасці ўрэшце выйсце.

Помняць Васіля Быкава і звяраюць свой шлях па ім не толькі ў Беларусі… Чытачам «ЛБ» прапануюцца фрагменты гутаркі пра творцу і грамадзяніна, якая нядаўна прагучала на хвалях расійскай рэдакцыі «Радыё Свабода» ў перадачы «Па-над бар’ерамі».

Іван Талстой: — Васіль Уладзіміравіч Быкаў… Як Вы ставіцеся да гэтага пісьменніка?

Андрэй Гаўрылаў: — З захапленнем. Такі быў час, што ўсе хлапчукі чыталі ваенную прозу, прычым, самую розную — і добрую, і дрэнную, як я цяпер разумею, і хлуслівую, і праўдзівую, і сярэднюю, — усё, што трапляла пад руку, бо ваенная тэма была вельмі блізкая пакаленню, якое было ледзь-ледзь старэй нас, і пад іх уплывам мы таксама ўсё гэта праглыналі. Дык вось, усе гэтыя ваенныя аповесці ў большасці сваёй былі прадказальныя. І раптам мне трапляецца «Мёртвым не баліць». І я памятаю, як я пачынаю чытаць прыкладна з такім жа адчуваннем, і гэта адчуванне пачынае тармазіцца: не тое, не тое, — я ўчытваюся ў гэта, і ўжо зусім па-іншаму вайна раскрываецца.

Я здагадваўся, што вайна была не такая прыгожа-святочная, як многія кнігі пра вайну спрабавалі яе паказаць, але тое, што вайна ўпершыню мне раптам была паказана знутры чалавека, з усімі перажываннямі чалавека, не калі батальёны вырашаюць, каму пайсці направа, каму налева, якую вышыню ўзяць першай, якую другой і хто хутчэй фарсіруе Днепр ці Одар, а калі паказаны чалавек, які, вядома, вельмі хоча выжыць, але пры гэтым яшчэ адчувае, што ён не можа страціць сябе. Вось тады я ўпершыню заўважыў прозвішча аўтара — Васіль Быкаў. Тады я ўпершыню зразумеў, што гэта зусім іншая літаратура, і гэтым творам ён мяне скарыў назаўжды. І хоць пазнейшыя рэчы былі нашмат глыбей, у чымсьці трагічней, у чымсьці лепш напісаныя, тым не менш, для мяне Быкаў застаецца шмат у чым менавіта аўтарам рамана «Мёртвым не баліць».

Іван Талстой: — Першай аповесцю Васіля Быкава для мяне стаў «Сотнікаў». У самым пачатку 70-х мне далі мае старэйшыя часопіс «Новый мир» з гэтай аповесцю. Мне было гадоў чатырнаццаць. Быкаў, я тут з вамі зусім пагаджуся, спыніў маё чытанне. Звычайна чытаеш хутка — зразумелыя хады, лініі нейкія, модулі апісання вайны даволі стандартныя і шаблонныя. Быкаў спыняе нетрывіяльным, нетыповым ходам аповеду, бо ў Быкава не пра бой, а пра сумленне, пра чалавека, пра выбар — гэта экзістэнцыяльныя аповесці.

І тады мяне ўразіла вось што. Я ўжо прачытаў сёе-тое Набокава да таго часу, ён мяне зусім захапіў, гэта моўная раскоша, «парчёвая проза», як ён сам пра кагосьці сказаў, неверагодная выкшталцонасць, і зразумела, што такі пісьменнік павінен быць забаронены, задушаны, у нас не друкаваны, і гэтак далей. Я прачытаў і «Майстра і Маргарыту» да таго часу. Я хачу сказаць, што ў мяне быў нейкі досвед чытання недазволенай літаратуры. І ў Васілю Быкаву мяне ўразіла нейкая недазволенасць, але гэта была недазволенасць іншага гатунку, гэта была ідэйная, ці што, экзістэнцыяльная недазволенасць. <…> Заставалася нейкае ўзрушаючае талстоўства. Я ўпэўнены, што Леў Мікалаевіч Талстой, калі б ён пражыў ХХ стагоддзе, падпісаўся б пад любой з аповесцяў Васіля Быкава, настолькі гэта было сур’ёзна, па-сучаснаму, адмяняючы фальшывыя хады аповеду, адмяняючы нязначныя эпізоды. Усё працуе на раскрыццё героя, на ўсю складанасць яго. Паглядзіце: Быкаў у сваіх кнігах ніколі нікога асабліва не лае, тым больш, калі гэта цэнтральныя героі. Ён не паказвае падлюгаў ці добрых, любімых герояў чорнай ці белай фарбай. У яго абавязкова падлюга моцны фізічна, ён амаль прыгожы, ён ладны, разумны, ён востры, хуткі, здагадлівы, адважны... Але ён становіцца нягоднікам і здраднікам, ён становіцца маладушным. І ў гэтым выдатны кантраст, у гэтым выдатнае разуменне мастацкасці. Але не эфектнай, а талстоўскай мастацкасці. І, наадварот, герой чэзлы, як той жа Сотнікаў (я люблю гэтую аповесць, гэта лепшае, што я чытаў пра вайну), ад якога суцэльныя праблемы, ён «troublemaker», як сказалі б ангельцы, ён кашляе, ён хворы, ён невыносны... А вось у ім чалавечая прыгажосць раптам раскрываецца. І гэта таксама наймоцны, найправільны ход... І ў гэтым, я думаю, Васіль Быкаў вялікі і несмяротны.

Андрэй Гаўрылаў: — Калі Вы казалі, што ў яго аповесцях няма залішняга, я б яшчэ дадаў, што няма залішняй рыторыкі, якая, да таго часу, як ён пачаў пісаць і друкавацца, цалкам практычна запоўніла ўсё, што распавядала пра вайну ў літаратуры, у кіно і ў жывапісе. Мне здаецца, што своеасаблівая адсутнасць стылістычных узлётаў, некаторая шэрасць стылю (шэрасць не ў адмоўным сэнсе, а ў сэнсе адсутнасці яркіх фарбаў) была абрана калі не свядома Васілём Быкавым, то як рэакцыя. Успомніце карціны: бравы генерал з залатымі зіхоткімі медалямі, чырвоны, сіні, чорны колер — ён практычна заўтра паставіць нагу на цела зрынутага фашыста. Вось супраць такіх фальшывых фарбаў і спрацоўвае адмысловая шэрасць стылю Васіля Быкава. Мне здаецца, што гэты стыль блізкі шмат у чым стылістыцы яго герояў. Яго героі жывуць у такіх фарбах, яны жывуць у такой стылістыцы свету. Менавіта таму некаторыя іх душэўныя хістанні, маральныя пакуты раптам нечакана вылучаюцца на, здавалася б, такім шэрым і пазбаўленым колераў фоне. Але гэта, напэўна, справа густу, кожны гэта разумее па-свойму.

Акром таго, у Васіля Быкава ёсць бязлітасныя выявы, бязлітасныя хады, і далёка не заўсёды падлюгі і нягоднікі ў яго валодаюць нейкімі станоўчымі ці наогул нават чалавечымі рысамі. У Васіля Быкава было адно бліскучае апавяданне, якое я вельмі доўга захоўваў у часопісе «Юность», бо яно не ўваходзіла ні ў якія зборнікі твораў пісьменніка, ён у кніжным фармаце быў перавыдадзены ўжо падчас новай эпохі ці падчас перабудовы. Гэта было апавяданне «Сваякі». Жорсткае апавяданне, страшнае, пра тое, як у беларускай вёсцы жанчына прыходзіць да сваяка з просьбай пагаварыць з сынам, бо сын-падлетак збіраецца ў партызаны. Яна не можа ўявіць сабе, што яго страціць (зразумела, што большасць партызан асуджаны), і просіць: вось пагавары ты з ім па-мужчынску, па-свойму, тым больш, ты ведаеш, пра што казаць. А гэты яе сваяк — паліцай (вёска занята немцамі). Так, — згаджаецца сваяк, — я з ім пагавару. Ён прыходзіць у хату з немцамі, хлопца забіраюць і расстрэльваюць. Жанчына кідаецца ў калодзеж.

Усё. Кароткае, зусім немудрагелістае апавяданне, з аднаго боку, і апавяданнне, якое табе не пакідае і наймалой надзеі ні на што. Вось там гэты родзіч-паліцай, нават калі ён выведзены, як вы кажаце, Іван, вялікім, добрым, моцным, гэта забываецца праз імгненне: занадта моцнае адчуванне нам перадае аўтар ад усёй гэтай жудаснай сітуацыі.

Іван Талстой: — Я ўсяго толькі меў на ўвазе, што гэты шэры моўны, стылістычны фон, які ўжывае Быкаў (абсалютны майстар, якому падуладная сіла слова!), ён наўмысна падбірае гэтыя кіпцюры, бо разумее, што, як на вернісажы яркія карціны, а, у дадзеным выпадку — яркія чалавечыя выявы і неверагодна запамінальныя экзістэнцыяльныя ўчынкі і сітуацыі, павінны вісець на шэрым палатне. Не трэба націскаць мовай там, дзе націскае само жыццё, дзе націскае ўчынак, прыгажосць ці пачварнасць чалавечых паводзінаў.

Мы запрасілі ў нашую студыю супрацоўніка Беларускай рэдакцыі «Свабоды», у мінулым — дэпутата беларускага парламента Сяргея Навумчыка, які блізка ведаў і шмат гадоў супрацоўнічаў з пісьменнікам. Ці справядліва, з Вашага пункта гледжання, уключэнне Васіля Быкава ў шэрагі іншадумцаў?

Сяргей Навумчык: — Абсалютна справядліва, таму што ў яго біяграфіі зафіксаваны і 60-я гады, і супрацоўніцтва з «Новым миром», і дзікія канфлікты з цэнзурай, і «тамиздаты» яшчэ адносна маладога Быкава, літаральна першых жа яго твораў, і, нарэшце, канец 80-х гадоў, калі ён узначаліў, па сутнасці, антыкамуністычны нацыянальны рух у Беларусі, быў духоўным лідарам, і для многіх з тых, хто тады быў у дэмакратычным руху, Быкаў стаў постаццю з першага шэрагу, ён увасабляў сабой і дэмакратычны рух, і, як мы яго тады разумелі, іншадумства.

Іван Талстой: — Распавя­дзіце, калі ласка, пра ўзаемаадносіны Васіля Быкава з савецкай цэнзурай. Наколькі я ведаю, зусім не ўсё, што ён хацеў надрукаваць, атрымлівалася надрукаваць... З чаго ўсё пачалося? Ён што, апазіцыянерам ці іншадумцам нарадзіўся?

Сяргей Навумчык: — Не, безумоўна. Да пачатку 60-х гадоў у Быкава была цалкам трывіяльная біяграфія. Падумайце самі: афіцэр у гады вайны, прычым, дэмабілізаваны значна пазней, чым вайна скончылася, потым праца ў гарадзенскай абласной газеце, потым ізноў яго прызвалі ў войска, служба на Далёкім Усходзе, служба на працягу некалькіх гадоў, вельмі цяжкая, і служба не ў ваеннай газеце ці паліторганах, а звычайным ротным. Потым вяртанне ў Гародню, праца ў абласной газеце літкансультантам (зразумела, што гэта была партыйная газета). Нядаўна апублікаваны яго першыя літаратурныя досведы, якія ён сам ніколі не друкаваў. Там, безумоўна, бачныя пробліскі таленту, але па ідэйным утрыманні гэта абсалютна савецкія апавяданні.

І ён пачынаў, калі браць тэматыку, як пісьменнік, які ў рэчышчы Віктара Някрасава падаваў тую праўду, якую ён бачыў, яе звалі «акопнай праўдай’’. І вось тут у сярэдзіне 60-х гадоў і адбыліся яго першыя сутыкненні з цэнзурай. Найбольш яркі прыклад — гэта яго аповесць «Мёртвым не баліць», дзе, сярод іншага, былі выведзены і смершаўцы, супрацоўнікі НКВД. Гэта стала прычынай таго, што аповесць была вельмі моцна падрэзана. Яму толькі часткова, у вельмі скарочаным варыянце ўдалося яе надрукаваць у Беларусі, і потым у рускім, у яго ж аўтарскім перакладзе яна была апублікавана ў Маскве. «Круглянскі мост» (праз два гады) апублікаваў Твардоўскі ў «Новом мире», і тады ж завязаліся адносіны Быкава з Салжаніцыным, які добра ацаніў раннюю быкаўскую прозу. Хоць казаць пра тое, што гэта быў малады пісьменнік, не даводзіцца: Быкаву ўжо было 42–44 гады, ён быў ва ўзросце, чалавекам з жыццёвым досведам, бацькам дваіх дзяцей.

Калісьці я яго спытаў: «Васіль Уладзіміравіч, а колькі тамоў было б у вашым поўным зборы твораў? Атрымалася б наогул апублікаваць гэта ўсё ў першародным выглядзе?». Ён сказаў: «Не, Сяргей, калі гаварыць пра раннія аповесці, я б і сам іх не мог аднавіць, бо рэдактарская рука і цэнзура так па іх пахадзіла, што цяпер ужо проста не разбярэш, і я сам не разбяру, што там ад мяне, а што — ад рэдактара ці цэнзара».

Дарэчы, мы маем больш ці менш аўтэнтычнае выданне «Мёртвым не баліць». У 1965 годзе нашыя калегі, супрацоўнікі Беларускай службы Радыё Свабода ў Мюнхене, выдалі гэту аповесць.

Іван Талстой: — Гэта значыць, гэта быў быкаўскі «тамиздат»?

Сяргей Навумчык: — Больш за тое, цікава, што сам Быкаў у той час толькі чуў, што, нібыта, там гэтую кнігу апублікавалі, а ўбачыў ён яе і трымаў у руках ужо ў 2000 годзе, калі прыехаў у Прагу...

Іван Талстой: — Кніга была апублікавана па-беларуску?

Сяргей Навумчык: — Так… З «Мёртвым не баліць» менавіта дыяспара дапамагла, што ж тычыцца выдання многіх іншых яго твораў: па дадзеных маскоўскай Кніжнай палаты на канец 90-х гадоў Быкаў быў перакладзены на 52 мовы свету. Да сённяшняга часу мы не маем у Беларусі аўтара, якога б столькі перакладалі. Вядома, яго выдавалі ў сацыялістычных краінах, але не толькі.

<…>

Іван Талстой: — У студзені 2000-га года ў нашай маскоўскай студыі Уладзімір Бабурын гутарыў з Васілём Быкавым, які толькі што атрымаў прэмію «Трыумф». Але гаворка ішла, зразумела, не толькі пра яе. Уладзімір Бабурын паставіў пытанне так: ці лічыце Вы сябе незапатрабаваным? Ці пакутуеце праз тое, што пісьменнікаў цяпер не слухаюць. Быкаў адказаў:

Васіль Быкаў: — Калі не слухаюць, гэта яшчэ не трагедыя. Горш, калі слухаюць не тыя. А вось па гэтай частцы, я б сказаў, у нас нічога не змяняецца. Тыя органы, якія прыстаўлены да літаратуры, яны заўсёды слухаюць. Я не ведаю, як цяпер у Расіі, я ўсё-ткі тут даўно не быў, а ў нас, у Беларусі, гэта працягваецца, напэўна, з дзён Кастрычніцкай рэвалюцыі.

Вядома, тут дваякае можа быць стаўленне да гэтага факту. Дзесьці напачатку 60-х гадоў прыязджаў у Маскву выдатны Джон Стэйнбек, ён сустракаўся з маскоўскімі маладымі пісьменнікамі і, як я памятаю з тых часоў, ён казаў: «Што ў вас за вольнае слова саджаюць, даюць тэрмін, — гэта ж выдатна. Гэта гаворыць пра кошт гэтага слова. На Захадзе, напрыклад, яно не мае ніякага значэння: што б вы ні казалі на любой плошчы, усё будзе марна».

Дык вось, мы цяпер якраз прыйшлі да такога стану, калі слова пісьменніка па вялікім рахунку нічога не варта. Стаўленне да гэтага можа быць вырашана ў духу Камю. Памятаеце, яго «Чума», выдатная рэч, якую калісьці Твардоўскі назваў «Евангеллем ХХ стагоддзя»? Можа быць, і ў духу Талстога: самае яго вядомае выслоўе: «Рабі, што належыць, а там хай будзе, што будзе». Таму, я думаю, не варта драматызаваць гэтую сітуацыю. Пісьменнік проста павінен рабіць сваю справу і пісаць так, як ён лічыць патрэбным.

<…>

Іван Талстой: — Пра феномен пісьменніка разважае ўважлівая чытачка, якая прагна цікавілася быкаўскай творчасцю ўжо напачатку 60-х, — Валерыя Навадворская.

Валерыя Навадворская: — …Можна сказаць, што спачатку гэта быў сумленны франтавы пісьменнік («Трэцяя ракета», скажам)... Насамрэч, безумоўна, ён быў тым, каго звалі ў савецкай Беларусі ў 30-я гады «нацдэмам» — нацыянал-дэмакратам. Такіх усіх запар арыштоўвалі і знішчалі... Па-першае, ён пісаў па-беларуску, што было не характэрна — многія ўкраінцы і беларусы проста не ведалі сваёй мовы і так і шпарылі па-руску з самага пачатку, не даводзілася перакладаць. І ён не пасвіўся, як усе, у «Дружбе народов» (гэта быў такі аазіс, такая дзіцячая пляцоўка для нацыянальных літаратур, там дазвалялася больш, чым у іншых месцах). Ён пачынаў з «Юности», і пачатак быў нетыповы.

Яшчэ ў 1964 годзе (мне тады было 14 гадоў, таму я з цяжкасцю ўзгадваю) была бліскучая аповесць «Западня». Вельмі страшная аповесць. Там ішла гаворка пра тое, што свае страшней чужых. Там немцы не змаглі зламаць маладога палоннага лейтэнанта, ён ім нічога не сказаў, але ў кішэні яны ў яго знайшлі ведамасць — ён камсамольскія ўнёскі атрымліваў. І яны прарабілі з ім такую штуку, як быццам бы ён ім назваў сваіх байцоў, і яны запусцілі ў трансляцыю на савецкія акопы, што, маўляў, заклікаем перайсці на наш бок вось такога, вось такога... Даволі дурны варыянт здрады, як сабе гэта бачылі тагачасныя асабісты. Але асабістаў і смершаўцаў хапала. Пасля чаго гэты ўмелы садыст-гестапавец, які выдатна гаварыў па-руску, загадаў яго адпусціць і сказаў: «Ты ж хацеў ісці да сваіх. Ну, ідзі»... І калі малодшы лейтэнант дайшоў да сваіх акопаў, да яго, нарэшце, дайшло, што стралялі па ім не з нямецкіх, а з савецкіх акопаў, і калі ён там апынуўся, ніхто яму не верыў, усе лічылі яго здраднікам. І ўжо збіраўся асабіст яго арыштаваць, але тут абвясцілі чарговы наступ...

Гэта быў вельмі нетыповы варыянт франтавой літаратуры. Далей усё так і пайшло. Партызаны аказаліся не анёлы, а такія ж людзі, як немцы, калі не горш... «Мёртвым не баліць» — гэта ж жудасная рэч, таксама вельмі ранняя, калі на міннае поле гоняць сваіх санітарак і сваіх байцоў, калі бравы капітан, які баіцца, што хтосьці дэзертыруе ці не ляжа пад танк, патрапіўшы ў палон, тут жа пачынае служыць немцам.

Увогуле — суцэльны жах. І ніякага прасвету, ніякай радасці ад перамогі няма. Гэта не Сіманаў, гэта нават не Леанід Першамайскі, у якога былі гэтыя моманты, гэта нават не Кандрацьеў, гэта значна далей.

І так і пайшло... «Выварат» вайны — вось што даваў Васіль Быкаў. <…>

Васіль Быкаў, натуральна, не ўжыўшыся з Лукашэнкам, — вось парадокс гісторыі і сітуацыі — ён, удзельнік вайны, знайшоў прыстанак у таго самага народа, з якім ён ваяваў, — у немцаў, а вярнуўся на родную зямлю толькі паміраць. І яшчэ паспеў напісаць «Чырвоныя пятліцы». Гэта, вядома, ужо поўны апафеоз — як раскулачвалі па разнарадцы. Калі няма каго было раскулачыць, проста хадзілі і пыталі: ці не згодзен ты, каб цябе раскулачылі?..

Васіль Быкаў стварыў зусім страшную палітру, якая даходзіць да нашых дзён. Яго палітра, яго маляўнічая галерэя — гэта проста Еранім Босх — даходзіць да нашых дзён, і там адзін з яго герояў проста памірае ў трубе. У той самай трубе, у якой мы жывём, у трубе, якую пачалі зварваць, — заблудзіўся ў «Газпраме». Так у гэтай трубе і памёр ад голаду і адсутнасці паветра. Ну, увогуле, гэта будучы лёс Расіі.

Іван Талстой: — Давайце паспрабуем падагульніць: што ж у Васілю Быкаву было іншадумнага?..

Андрэй Гаўрылаў: — Сам Васіль Быкаў на пытанне, чаму ён піша практычна толькі пра вайну, адказаў: «Бо мінулая вайна — усёабдымная, там усяму было месца. Падчас вайны, як ніколі ні да, ні пасля яе, выяўлялася важнасць чалавечай маральнасці, непахіснасць асноўных маральных крытэрыяў». Я думаю, што іншадумства Васіля Быкава было менавіта ў тым, што, у адрозненне ад агульнай тэндэнцыі, якая панавала ў той час, на агульным фоне гэтай фальшывай урачыстасці, калі распавядалі пра найвялікую трагедыю ў жыцці савецкага народа ХХ стагоддзя ці, прынамсі, адной з дзвюх найвялікіх трагедый, на гэтым фоне паказаць трагедыю не народа, не краіны, а асобнага чалавека, і паказаць так, што мы раптам успамінаем, што асобны чалавек — гэта і ёсць народ, што няма масы, якая завецца народ, гэта не пластылін, не кавалачак пластыліну, які часам можна падзяліць на маленькія кавалкі, а часам нельга, — не, народ — гэта людзі, гэта кожны чалавек. І той паліцай, які здае свайго родзіча, і той непрыкметны чалавек, які раптам, як Ісус, прымушае нас успамінаць нейкія маральныя непарушныя асновы, які б герой ні быў, хто б ні быў, хто б ні загадваў… Гэта ўсё асобныя людзі, яны складаюць той народ, трагедыю якога, подзвіг якога ці ахвярнасць якога мы, напэўна, павінны памятаць шмат у чым дзякуючы Васілю Быкаву.

Дык вось, мне здаецца, што яго іншадумства заключалася ў тым, што ён, як цяпер кажуць, «перавёў стрэлкі» з безаблічнай масы на асобнага чалавека. А што можа быць важней для нас і што можа быць ненавісней для сістэмы тады? Мы з вамі не раз сутыкаліся з тым, што сістэма спараджала сваіх ворагаў менавіта таму, што ворагі яе, сістэмы, проста хацелі быць людзьмі, нават не задумваючыся пра нейкія палітычныя патрабаванні.

<…>

Іван Талстой: — Пісьменніца Святлана Алексіевіч ведала Быкава на працягу многіх гадоў.

Святлана Алексіевіч: — Я памятаю нашыя гутаркі з Быкавым, бо гэта два мае настаўнікі — Адамовіч і Быкаў. Калі яны гаварылі пра вайну, было відаць, што гэта найглыбокая траўма. Я думаю, што іншадумства ішло адтуль. Я б не сказала, што іншадумства тут дакладнае слова, хутчэй гэта — супраціў. Ішоў адтуль супраціў гэтай сістэме, якая здавалася з цэменту ўся ці з чагосьці мацнейшага, а апынулася ўсё не так зусім...

Гэта быў час, калі ва ўсіх нас быў вялікі вораг — камунізм. Гэта стала зусім відавочна падчас вайны. Калі ў часы ГУЛАГа можна было людзей паслаць у Сібір, і там гэтыя мільёны гінулі, і ніхто іх не бачыў, то на вайне было відаць, як гінулі гэтыя людзі, як яны нічога не каштавалі, і гэта была найглыбокая траўма для той моладзі, якая і выйграла перамогу. Бо на вайне ваявалі 18-ці і 20-цігадовыя хлапчукі, яны прагналі ворага. Але яны ж зразумелі, што ўся праблема ў іншым, што ўся праблема ў гэтай ідэі і, вядома, яны працягвалі барацьбу ўжо іншымі спосабамі. Адно выходзіла з іншага, і справа нават была не ў тым, што гэта ідэя вянчалася нейкімі пэўнымі імёнамі — Брэжнеў, Хрушчоў, Малянкоў — яны разумелі, што справа не ў Хрушчове, не ў Брэжневе, а ў сістэме…

Іван Талстой: — А які быў Быкаў у апошнія свае гады? Ён жа адыграў велізарную ролю ў руху за беларускую нацыянальную самасвядомасць?

Святлана Алексіевіч: — Мы шмат спрачаліся з ім пра гэта. Ён застаўся рамантыкам... Я не стаўлю гэта ім у віну, ні ў якім разе, я, наадварот, захапляюся гэтым пакаленнем, але нельга абагнаць час, нельга абагнаць уласны народ. Гэта ўсё адбываецца, на жаль, па нейкіх сваіх законах. Дык вось потым ён стаў рамантыкам нацыянальнай ідэі, нашых нацыянальных лідараў, якія тут жа выраджаліся ў Гамсахурдзія, толькі не паспелі нічога зрабіць, а было б тое ж самае. І ён стаў рамантыкам гэтай ідэі.

А потым таксама, па-мойму, быў вельмі расчараваны. Гэта было вельмі складана. Ва ўсякім разе, я думаю, што ён мог бы, як і Астаф’еў, напісаць, што я радасна прыйшоў у гэты свет, а сыходжу ўзрушаным, расчараваным і адзінокім.

Мне здаецца, такога Быкава я сустракала за мяжой. Я памятаю, аднойчы мы сустрэліся ў Франкфурце, ён прыйшоў з жонкай, і ў нас было трошкі часу пагаварыць. І так я была настолькі засмучана яго душэўным станам — з-за таго, што ён не мог вярнуцца дахаты, што ён шмат у чым расчараваўся, што ўсё аказалася не так, як мы сабе ўяўлялі, што пасля шэрых прыйшлі чорныя, што я нават села на цягнік, які ехаў у іншы бок. І дагэтуль памятаю гэтыя дзве фігуркі на платформе, якія махалі мне, зусім разгубленыя, у гэтым новым, незразумелым свеце.

Іван Талстой: — Мне здаецца, што неўміручасць Васіля Быкава і яго, адначасова, іншадумства звязаныя з тым, што ўсе сюжэты, пра якія ён пісаў, усе чалавечыя калізіі, усе скрыжаванні для маральнага, экзістэнцыяльнага выбару чалавека, яны ў яго лёгка пераносяцца з эпохі ў эпоху, з культуры ў культуру, з адных мерыдыянаў і шырот на іншыя. Сітуацыі, якія апісвае Васіль Быкаў, — інтэрнацыянальныя, трансцэндэнтныя, яны наогул не маюць адносінаў да Беларусі ці да Расіі, да сярэдзіны ХХ стагоддзя, да вайны Нямеччыны з Савецкім Саюзам, і гэтак далей. Ён малюе сітуацыі тыпавыя. Але не ў адмоўным сэнсе, не ў агідным сэнсе гэтага слова, а ў нейтральным. Гэта сітуацыі, якія могуць здарыцца з кожным з нас: ён піша пра цябе і пра мяне. І ў гэтым неверагодная сіла і ўніверсальнасць яго кніг. Я ведаю рэакцыю немцаў, якія чыталі яго прозу ў перакладзе, амерыканцаў, французаў, і ўсе сыходзяцца на тым, што зусім усё роўна, як завуць гэтых герояў: кожны чытач ставіць сябе на месца герояў Васіля Быкава, і кожны вымушаны для сябе выбіраць, куды ён ідзе — налева ці направа, наперад ці назад, здраджвае ён іншым ці ратуе сваю душу.

Кнігі Быкава ў гэтым сэнсе іншадумныя, бо так звычайна чалавек не паводзiць сябе, ён заўсёды апраўдвае сябе, а разгарнуўшы быкаўскія кнігі, ён пачынае думаць, у ім прачынаецца сумленне.
 

Пераклад з расійскай мовы, Анатоль Трафімчык