У IV  стагоддзі да нашай эры малады жыхар грэцкага горада Эфес, гандляр з рынку, спаліў прыўкрасны храм Артэміды. І адразу здаўся ўладам.

Хлопца катавалі. Падчас катаванняў ён прызнаўся, навошта зрабіў свой, здавалася б, абсурдны ўчынак.

Хлопец схацеў, каб яго імя памяталі вечна.

Злачынцу пакаралі сьмерцю і ў дадатак разаслалі ганцоў па ўсёй Грэцыі, каб тыя выкрыквалі на рынку ягонае імя з загадам ніколі пра яго не памятаць.

Дзякуючы гэтаму, імя Герастрата перажыло тысячагоддзі.

Хіба што спэцыяліст у старажытнай гісторыі без ваганняў адкажа вам, хто такі Херсіфон з Кноса (гэта архітэктар, які спраектаваў першы храм Артэміды ў Эфэсе). Спонсар пабудовы – лідзійскі цар Крэз – застаўся ў народнай памяці выключна дзякуючы свайму багацьцю. Імёны ж простых будаўнікоў храма, якія ўзводзілі яго напрацягу 120 год,  магчыма, невядомыя нават спэцыялістам.

А вось імя Герастрата жыве. Захавалася нават дата пажару – 21 ліпеня 356 года.

У наш час самыя розныя публіцысты неаднаразова зазначалі сінанімічнасць выразаў “слава Герастрата”   і “чорны піяр”.  Па сутнасці, Герастрат стаў адкрывальнікам закона сацыялогіі, сфармуляванага не так даўно ў савецкім мульціку: “Хорошими делами прославиться нельзя”. Закона да жудасці ўніверсальнага і падступнага – паколькі ён робіць грамадства – асабліва тую яго частку, якую найбольш закранае “нехорошее дело”, інструментам выканання апошняй (?) волі злачынцы – сусветнай і вечнай славы неймавернага розгаласу.

21 ліпеня – у дзень гадавіны пажару ў храме  Артэміды ў Эфесе –  нарвежац Андрэас Брэйвік  запаркаваў ва ўрадавым квартале Осла машыну, нашпігавануў выбухоўкай. Днём пазней ён здзейсніў падвойны тэракт – выбух у цэнтры осла і страляніну на выспе Утоя, знесшы агулам жыцці каля 90 людзей.

Як кваліфікаваныя аналітыкі, так і простыя абываталі так да сёння і не вырашылі – якая менавіта ідэалогія прымусіла Брэйвіка ўсчыніць тэрор. І здаецца, ясна чаму:  тэрарыст забіваў не пад уплывам нейкай ідэалогіі, ён забіваў дзеля прапаганды вузка спецыфічнай ідэалогіі ўласнага сачынення. Бо зразумеў, што  выкласці 1500-старонаквы трактат у сеціве ў эру інфармацыі  - дохлы нумар: “многабукф” і адназначна “ніасілят”. А вось калі аўтар гэтага твору – праслаўлены крыважэрны забойца – то і яму, і гэтаму твору наканаваная несмяротнасць.  Сотні людзей праштудыруюць яго хоць бы дзеля пошуку адказу на пытанне: “Навошта?”

Здаецца, маюць рацыю тыя, хто перакананы: выспа Утоя спатрэбілася стралку чыста стратэгічна: калі б на ёй традыцыйна збіраліся гурткі вышывальшчыцаў, ён усё адно б выправіўся туды: замкнёная прастора, шмат мішэняў, маладыя людзі,заўчасныя  смерці якіх традыцыйна аплакваюць самымі горкімі слязьмі.  І гэта – самае жахлівае ў навінах з Нарвегіі.  Спачатку людзі забівалі, каб выжыць. Потым – каб здабыць уладу. Потым – каб здабыць грошы. Сёння людзі забіваюць, каб здабыць славу?..

- - - - - 

Характэрна тое, якім чынам дэмакратычны Эфес  адрэагаваў на вычын Герастрата.  Эфесцы збудавалі новы храм Артэміды – прыўкраснейшы за першы і ўнеснены пазней у пералік сямі цудаў эліністычнага свету.